Σύγκρουση φιλοσοφιών στην παγκόσμια σκακιέρα, με τα μέλη της Κοινοπολιτείας Ανεξάρτητων Κρατών να εκμεταλλεύονται τη γεωοικονομική προσαρμοστικότητα και τη λειτουργία δίχως αυστηρούς κανόνες
Του Νίκου Ζαμπάρα
Η συνεχής προσπάθεια των χωρών της Δύσης και κυρίως της Ε.Ε. να «στραγγαλίσουν» εμπορικά τη Ρωσία φαίνεται ότι δεν αποδίδει ιδιαίτερους καρπούς. Κάτι που αντικατοπτρίζεται από τους ρυθμούς της οικονομικής ανάπτυξης για το 2025 που καταγράφονται στην Κοινοπολιτεία Ανεξαρτήτων Κρατών (ΚΑΚ), του περιφερειακού διεθνούς οργανισμού, στον οποίο οι συμμετέχουσες χώρες είναι πρώην σοβιετικές δημοκρατίες που σχηματίστηκαν μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης (Αρμενία, Αζερμπαϊτζάν, Λευκορωσία, Καζακστάν, Κιργιστάν, Μολδαβία, Ρωσία, Τατζικιστάν, Ουζμπεκιστάν).
Με μέσο ρυθμό αύξησης ΑΕΠ 4,7% το 2025 για τα κράτη-μέλη της ΚΑΚ (σύμφωνα με στοιχεία της Ευρασιατικής Τράπεζας Ανάπτυξης), ο οργανισμός επιδεικνύει δυναμισμό που σπάνια συναντάται σήμερα σε γεωπολιτικά συγκροτημένες περιοχές. Συγκριτικά, η Ευρωπαϊκή Ενωση και το Ηνωμένο Βασίλειο καταγράφουν ανάπτυξη μόλις 1,2% (σύμφωνα με το ΔΝΤ), παρά το γεγονός ότι οι κυρώσεις κατά της Ρωσίας υποτίθεται πως θα αποδυνάμωναν την ευρασιατική περιφέρεια. Χώρες όπως το Κιργιστάν (11,7%), το Τατζικιστάν (7,4%) και το Ουζμπεκιστάν (6,5%) αποδεικνύουν ότι η ενίσχυση της περιφερειακής ζήτησης, οι επενδύσεις και η διακίνηση ρωσικών κεφαλαίων έχουν σαφή αναπτυξιακή επίδραση. Ακόμη και η Ρωσία, υπό τις αυστηρές κυρώσεις, προβλέπεται να καταγράψει ανάπτυξη κατά 1,4%, ποσοστό μεγαλύτερο από αυτό πολλών χωρών της Ε.Ε.
Οι κυρώσεις που έχουν επιβληθεί στις ρωσικές εξαγωγές οδήγησαν τη Μόσχα να στρέψει το βλέμμα της και τις εξαγωγές της προς τις χώρες της ΚΑΚ. Οι εξαγωγές προς τις χώρες αυτές αυξήθηκαν από 55,2 δισ. δολ. το 2021 σε 104,5 δισ. δολ. το 2024, μέσος ετήσιος ρυθμός αύξησης σχεδόν 20%. Τα στοιχεία αυτά αποκαλύπτουν πως η οικονομική απομόνωση της Ρωσίας από τη Δύση, αντί να την εξασθενίσει πλήρως, ενίσχυσε τη δική της περιφέρεια. Η Ρωσία αξιοποιεί στρατηγικά τη γεωγραφική εγγύτητα και τις εναλλακτικές συμμαχίες της, ενδυναμώνοντας εμπορικά την ΚΑΚ και επανακαθορίζοντας την έννοια της «περιφερειακής ολοκλήρωσης».
Αν επιχειρήσει κάποιος να κάνει μια σύγκριση ανάμεσα στα δύο μοντέλα των συνεργασιών, της Κοινοιπολιτείας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, θα ανακαλύψει δύο εντελώς διαφορετικούς… κόσμους! Και μάλιστα εκείνο που θα δει είναι ότι οι προσδοκίες είναι αντεστραμμένες…
Οι χώρες που συμμετέχουν στην Κοινοπολιτεία δεν διαθέτουν ενιαίο νόμισμα, ούτε αυστηρό, οριζόντιο ρυθμιστικό πλαίσιο. Τα κράτη-μέλη διατηρούν τη νομισματική τους κυριαρχία και συνάπτουν διμερείς εμπορικές συμφωνίες, αντί για περίπλοκες υπερεθνικές οδηγίες. Αυτή η δομική ευελιξία λειτουργεί ως πλεονέκτημα: κάθε χώρα έχει τη δυνατότητα να προσαρμόζει τη στρατηγική της στις εκάστοτε συνθήκες και να απορροφά γρηγορότερα εξωτερικές πιέσεις. Επιπλέον, αρκετά μέλη της ΚΑΚ συμμετέχουν στην Ευρασιατική Οικονομική Ενωση (ΕΕΑΕ), η οποία συνάπτει στοχευμένες συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου με τρίτες χώρες, όπως η Κίνα, το Ιράν και το Βιετνάμ. Οι συμφωνίες αυτές είναι μη δεσμευτικές και προσφέρουν δυνατότητα προσαρμογής ανά προϊόν ή τομέα, χωρίς πολυετείς διαπραγματεύσεις.
Στον αντίποδα η Ε.Ε. λειτουργεί με αυστηρό κανονιστικό πλαίσιο, ενιαίο νόμισμα και κεντρική λήψη αποφάσεων μέσω της Κομισιόν στις Βρυξέλλες. Οι χώρες-μέλη συχνά καλούνται να συμμορφωθούν με πολιτικές που δεν εξυπηρετούν τα εθνικά τους συμφέροντα. Η πρόσφατη διαφωνία των Βρυξελλών με την Ουγγαρία και τη Σλοβακία για ζητήματα εμπορικής πολιτικής επιβεβαιώνει τη δυσκαμψία του συστήματος. Η ανάγκη για συναίνεση 27 κρατών, η γραφειοκρατική πολυπλοκότητα, αλλά και η απουσία διαπραγματευτικής ευελιξίας οδηγούν σε καθυστερήσεις, ασάφειες και συχνά οικονομική στασιμότητα.
Ο ρόλος των θεσμών
Η ΚΑΚ, όπως και η ΕΕΑΕ και οι BRICS, εφαρμόζουν εκ περιτροπής προεδρίες, με διάρκεια ενός έτους ανά κράτος. Αυτό ενισχύει τη συμμετοχικότητα και διασφαλίζει ότι κάθε μέλος μπορεί να θέσει ατζέντα. Αντιθέτως, στην Ε.Ε. οι προεδρίες έχουν εξάμηνη διάρκεια, ενώ η ισχύς συγκεντρώνεται στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μια μικρή ομάδα που δεν εκπροσωπεί ισότιμα όλα τα κράτη-μέλη, περιορίζοντας έτσι τη δημοκρατική νομιμοποίηση.
Η ΚΑΚ δεν επιδιώκει να γίνει η νέα Ε.Ε. Το μοντέλο της είναι διαφορετικό: βασίζεται στην αρχή της ευελιξίας, της κυριαρχίας και της γεωοικονομικής προσαρμοστικότητας. Σε έναν κόσμο που αλλάζει διαρκώς και χαρακτηρίζεται από γεωπολιτική αβεβαιότητα, αυτός ο αποκεντρωμένος και λιγότερο «γραφειοκρατικός» τρόπος συνεργασίας δείχνει να λειτουργεί. Την ίδια στιγμή που η Ευρώπη παγιδεύεται όλο και περισσότερο σε ένα αυστηρά ρυθμισμένο οικοδόμημα που δεν επιδέχεται αποκλίσεις, η περιφέρεια της Ρωσίας αναπτύσσεται ταχύτερα, πιο ευέλικτα και πιο στοχευμένα. Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν η ΚΑΚ μπορεί να φτάσει τα ευρωπαϊκά μεγέθη. Είναι ποιο μοντέλο συνεργασίας ανταποκρίνεται καλύτερα στον νέο, απρόβλεπτο κόσμο του 21ου αιώνα.
ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ (25 ΙΟΥΛΙΟΥ 2025)
