Οι συγγραφείς της μελέτης επισημαίνουν ότι απαιτείται η Ευρώπη να αλλάξει προτεραιότητες, με τη στρατιωτική και την οικονομική ασφάλεια να είναι πλέον οι δύο πιο σημαντικοί στόχοι
Του Μάκη Ντόβολου
Επίτευξη στρατιωτικής και οικονομικής ασφάλειας, τοποθέτηση της βιομηχανικής πολιτικής στο επίκεντρο των οικονομικών αποφάσεων και επιδίωξη σύναψης διμερών εμπορικών συμφωνιών, στη θέση της ετοιμοθάνατης πολυμερούς συνεργασίας, είναι οι προτεραιότητες που πρέπει να θέσει η Ευρωπαϊκή Ενωση προκειμένου να προστατεύσει την παγκόσμια θέση της σε ένα περιβάλλον αυξημένων διεθνών απειλών.
Αυτήν την ευρωπαϊκή εκδοχή του «America First» του Ντόναλντ Τραμπ, ως απάντηση σε αυτό αλλά και στον οξύτατο ανταγωνισμό από τις άλλες παγκόσμιες δυνάμεις, προτείνει έκθεση που ζήτησε η Επιτροπή Οικονομικών και Νομισματικών Υποθέσεων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου από την αμερικανική δεξαμενή σκέψης The Conference Board, με συγγραφείς τους Μαρία Δεμερτζή, Κωνσταντίνο Πανίτσα και Alejandro Fiorito.
Η έκθεση, με τίτλο «Στρατηγική αυτονομία και Ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα: Η ασφάλεια τώρα έρχεται πρώτη», υποστηρίζει ότι, πλέον, η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας και η αύξηση της παραγωγικότητας δεν μπορεί να θεωρούνται ως οι βασικοί στόχοι της Ε.Ε. Αντίθετα έχουν καταστεί συμπληρωματικοί ως προς πιο πιεστικούς και άμεσους στόχους, καθώς η αύξηση των απειλών για την ασφάλεια στην Ε.Ε. έχει αποκαλύψει τα τρωτά της σημεία, τα οποία την καθιστούν ευάλωτη σε πιέσεις και καταναγκασμούς.
Για να αντιστραφεί αυτό, η Ε.Ε. απαιτείται να αλλάξει προτεραιότητες με τη στρατιωτική και την οικονομική ασφάλεια να είναι πλέον οι δύο πιο σημαντικοί στόχοι, ώστε η Ε.Ε. να μπορέσει να ανακτήσει την ελευθερία να σχεδιάζει τις πολιτικές της.
Στο πλαίσιο αυτό, η βιομηχανική πολιτική πρέπει να αποτελέσει κεντρικό μέρος της εργαλειοθήκης οικονομικής πολιτικής και να διαδραματίσει κρίσιμο ρόλο στην προώθηση της ασφάλειας, προσαρμοζόμενη στα νέα δεδομένα.
Η αναγκαία προσαρμογή στις απαιτήσεις των καιρών αφορά και την εμπορική πολιτική της Ε.Ε. Καθώς το παγκόσμιο σύστημα γίνεται λιγότερο προβλέψιμο και λιγότερο αξιόπιστο, η Ε.Ε. πρέπει να μάθει να παράγει περισσότερο εγχώρια και να βασίζεται περισσότερο στην εγχώρια ζήτηση. Επίσης, στη θέση μιας παραπαίουσας πολυμερούς συνεργασίας, η Ε.Ε. πρέπει, βραχυπρόθεσμα έως μεσοπρόθεσμα, να επιδιώξει διμερείς εμπορικές συμφωνίες που θα της επιτρέψουν να συνεχίσει να εμπορεύεται με προβλέψιμο τρόπο.
Οι συγγραφείς της μελέτης επισημαίνουν, με κάθε ειλικρίνεια, πως οι παραπάνω επιλογές πολιτικής δεν είναι αυτό που θα ήθελε υπό κανονικές συνθήκες η Ε.Ε. Οπως αναφέρουν, η Ε.Ε. θα προτιμούσε να έχει ανοιχτές και ανταγωνιστικές αγορές, ένα λειτουργικό πολυμερές σύστημα και παγκόσμια συνεργασία του Τύπου που μπορεί να βοηθήσει στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Θα προτιμούσε, επίσης, να συνεχίσει να απολαμβάνει την ειρήνη και τα μερίσματα που έχει προσφέρει τον τελευταίο μισό αιώνα. Αλλά αυτό δεν είναι πλέον πραγματικότητα. Και όσο πιο γρήγορα αντιληφθεί την αλλαγή των δεδομένων και οργανωθεί για να προστατεύσει τα συμφέροντά της και την παγκόσμια θέση της τόσο καλύτερα για την ίδια.
Τριπλή γραμμή άμυνας για την οικονομία
Η μελέτη αναδιατάσσει τις προτεραιότητες των εκθέσεων Ντράγκι και Λέτα, με κριτήριο ότι η οικονομική ασφάλεια/ανθεκτικότητα προηγείται. Η βασική ιδέα είναι ότι αν δεν μειώσεις πρώτα τις κρίσιμες εξαρτήσεις, δεν έχεις πραγματική ελευθερία πολιτικής ούτε σταθερό περιβάλλον για επενδύσεις που θα αυξάνουν την παραγωγικότητα. Στο πλαίσιο αυτό, οι προτεινόμενες πολιτικές χωρίζονται σε τρία επίπεδα.
Επίπεδο 1ο: Αμεσα μέτρα για τη μείωση των εξαρτήσεων και της έκθεσης σε άμεσες ή επερχόμενες γεωπολιτικές απειλές
1) Προώθηση αμυντικών δυνατοτήτων
Λόγω της απροθυμίας των ΗΠΑ να παρέχουν εγγυήσεις και της ρωσικής απειλής προτείνονται γρήγορη υιοθέτηση/εφαρμογή του European Defence Industry Programme, «ελαφρύτεροι» κανόνες προμηθειών/ανταγωνισμού όπου χρειάζεται, τυποποίηση προδιαγραφών (πυρομαχικά, drones, αεράμυνα), εξασφάλιση κρίσιμων εισροών (π.χ., chips) και αποθεμάτων, ανάπτυξη δεξιοτήτων και προσέλκυση ιδιωτικών κεφαλαίων. Πρόσφατες εκτιμήσεις αναφέρουν ότι η υλοποίηση των παραπάνω απαιτεί επιπλέον δαπάνες ύψους 250 δισ. ευρώ τον χρόνο.
2) Κρίσιμες πρώτες ύλες (CRMs): Υλοποίηση CRMA + κοινές αγορές + stockpiles
Η πρόταση αφορά την πλήρη εφαρμογή του Critical Raw Materials Act, τη δημιουργία EU CRM Platform για συγκέντρωση ζήτησης και κοινές αγορές, «resource diplomacy» με στόχο ένα G7+ CRM club και μακροχρόνιο εφοδιασμό, στρατηγικά αποθέματα σε περίπτωση ανάγκης. Με βάση συντηρητικές εκτιμήσεις, το κόστος χρηματοδότησης για τα εν λόγω σχέδια ανέρχεται σε 6-8 δισ. ευρώ το χρόνο (30-40 δισ. ευρώ τα επόμενα πέντε χρόνια).
3) Μείωση ενεργειακού κόστους: «Ρυθμιστικές λύσεις, όχι επιδοματικός μαραθώνιος»
Η μελέτη θεωρεί ότι το ενεργειακό κόστος είναι διαρθρωτικό μειονέκτημα και ότι μεγάλο μέρος του οφείλεται στον σχεδιασμό της αγοράς. Για τον λόγο αυτόν οι ρυθμιστικές αλλαγές μπορούν να φέρουν «συσσωρευτικά» κέρδη περισσότερο από επιδοτήσεις και η μεταρρύθμιση Electricity Market Design (2024) (PPA/CFD) χρειάζεται πλήρη εφαρμογή (δεν θα αποδώσει πλήρως πριν από 2026-27). Στο μεταξύ επέκταση του AggregateEU για κοινές αγορές (σταθεροποίηση προσφοράς) και κανόνες, ώστε η φθηνότερη παραγωγή να περνά πιο σταθερά στους χρήστες, ενώ κρίσιμη είναι η υλοποίηση του Action Plan for Grids για διασυνδέσεις/ικανότητα μεταφοράς. Σε ό,τι αφορά το κόστος, αν υλοποιηθεί το 80% του grid action plan ως το 2030, τότε αυτό ανέρχεται σε 80 δισ. ευρώ/έτος.
4) Επιτάχυνση ατζέντας απλούστευσης (simplification)
Μείωση σωρευτικού κόστους υπερρύθμισης και κατακερματισμού, με πρακτικά μέτρα όπως τυποποίηση χρονοδιαγραμμάτων/αναφορών, κατάργηση διπλών απαιτήσεων, once-only data sharing και EU digital identity για να μην υπάρχει επανάληψη ελέγχων/αδειών, fast-track αδειοδότηση για έργα υψηλού αντίκτυπου.
Απανθρακοποίηση και ψηφιοποίηση ως κοινό έργο ισχύος
Το δεύτερο επίπεδο έργων αφορά παρεμβάσεις που δίνουν αποτέλεσμα σε 2-5 χρόνια. Στο πλαίσιο αυτό απανθρακοποίηση και ψηφιοποίηση θεωρούνται συμπληρωματικά έργα: καθαρή ενέργεια με μακροχρόνια συμβόλαια μειώνει τη μεταβλητότητα για data centers/ηλεκτροποιημένη βιομηχανία, ενώ η υπολογιστική ισχύς βοηθά στη βελτιστοποίηση των διαδικασιών, στην ανακάλυψη υλικών και τη διαχείριση δικτύων. Ειδικότερα:
1) Επιτάχυνση απανθρακοποίησης με έμφαση σε αγορές/δίκτυα
Προτείνεται ολοκλήρωση/διασύνδεση ενεργειακών αγορών, περισσότερες διασυνδέσεις και εκσυγχρονισμός δικτύων διανομής, «hydrogen backbone» για αντικατάσταση ορυκτών feedstocks/εξισορρόπηση ΑΠΕ, μακροχρόνια συμβόλαια για να προσελκυστεί ιδιωτικό κεφάλαιο σε παραγωγή/αποθήκευση και εναρμόνιση αδειοδοτήσεων/market design και Electrification Action Plan 2030. Η επενδυτική ανάγκη για να επιτευχθούν οι στόχοι του 2030 εκτιμάται σε 477 δισ. ευρώ επιπλέον κατ’ έτος.
2) «AI/Cloud sovereignty» και telecom single market
Προτείνεται σύνδεση δημόσιων υπερυπολογιστών με ιδιωτικό cloud/edge, οργάνωση ώστε «ευαίσθητα workloads» να μένουν στην Ευρώπη, μέσω sovereign procurement, Telecom Single Market, για να χρηματοδοτηθούν fibre/5G/edge, οριστικοποίηση standards του AI Act και «AI Factories» ως μόνιμο πρόγραμμα vouchers/credits. Μόνο για να υλοποιηθούν οι στόχοι του 2030 για gigabit + 5G θα απαιτηθούν περί τα 30 δισ. ευρώ/έτος επιπλέον επενδύσεις. Οι επενδύσεις A.I. αναμένονται κυρίως από ιδιωτικά κεφάλαια, αλλά με χρηματοδότηση 20 δισ. ευρώ από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για μόχλευση.
3) Ψηφιακό ευρώ ως υποδομή οικονομικής ασφάλειας πληρωμών
Η μελέτη το εντάσσει στην «αυτονομία» πληρωμών. Σήμερα μεγάλο μέρος πληρωμών διαμεσολαβείται από μη ευρωπαϊκές εταιρίες, άρα υπάρχει ρίσκο οικονομικής ασφάλειας. Το ψηφιακό ευρώ παρουσιάζεται ως στρατηγική υποδομή που θα μείωνε την εξάρτηση από non-EU providers, θα λειτουργούσε ως κοινή πλατφόρμα πάνω στην οποία ο ιδιωτικός τομέας θα δημιουργεί λύσεις σε όλη τη ζώνη ευρώ, ενώ θα υλοποιηθεί με προδιαγραφές όπως privacy-by-default, offline δυνατότητα, διαλειτουργικότητα με τράπεζες/fintech. Το κόστος υλοποίησης ανέρχεται σε 0,9-2,1 δισ. ευρώ/έτος, ανάλογα με τις συνέργειες με τον τραπεζικό τομέα.
Χρηματοδότηση, δεξιότητες, εμπόριο στο ίδιο «πακέτο»
Σε αυτό το επίπεδο τα μέτρα αφορούν ευνοϊκές μεταρρυθμίσεις στις αγορές κεφαλαίου, αναδιαρθρώνοντας το μοντέλο χρηματοδότησης από τραπεζικό σε κεφαλαιακό, τη γεφύρωση του χάσματος δεξιοτήτων, και μια εξωτερική οικονομική πολιτική με διμερείς εμπορικές συμφωνίες, που μπορούν να κάνουν ολόκληρο το πρόγραμμα συνεκτικό και μακροπρόθεσμο.
1) Savings and Investments Union (SIU): Μετατόπιση από τράπεζες προς κεφαλαιαγορές
Η πράσινη/ψηφιακή μετάβαση χρειάζεται ιδιωτικό χρήμα σε μεγάλη κλίμακα, άρα πραγματική ένωση κεφαλαιαγορών. Για τον λόγο αυτόν προτείνονται βαθιές εθνικές μεταρρυθμίσεις (εναρμόνιση αφερεγγυότητας, πτυχές φορολογίας), συνετή αναβίωση των τιτλοποιήσεων και επέκταση του δεύτερου πυλώνα συντάξεων, ψηφιακή/γρήγορη επιστροφή παρακρατούμενων φόρων. Καθώς όμως οι αγορές διαφέρουν αρκετά ανά χώρα, τα κράτη πρέπει να χτίσουν πρώτα βαθύτερες εγχώριες αγορές και να ενισχύσουν τη συμμετοχή του πληθυσμού.
2) Κλείσιμο του χάσματος στις ανθρώπινες δεξιότητες
Προτείνεται πανευρωπαϊκή πιστοποίηση για μεγαλύτερη διασυνοριακή κινητικότητα, σκληρή αξιολόγηση προγραμμάτων κατάρτισης, Tech Skills Acquisition Programme (visas, scholarships, paid internships) για προσέλκυση ταλέντου και συγκράτηση αποφοίτων.
3) Διμερείς/πολυμερείς συμφωνίες εμπορίου
Οσο η πολυμέρεια στις οικονομικές σχέσεις υποχωρεί, ο ρεαλιστικός τρόπος να διατηρηθεί «ανοιχτό και προβλέψιμο» το εμπόριο είναι να προχωρήσουν διμερείς συμφωνίες.
4) Μέτρηση αποτελεσμάτων και λογοδοσία
Η μελέτη προτείνει τρεις δέσμες δεικτών: α) ποσοτικοποιημένοι στόχοι για μείωση εμποδίων πρόσβασης στην αγορά (tariff-equivalent μέτρα), β) αύξηση μεριδίου ενδο-ευρωπαϊκού εμπορίου αγαθών/υπηρεσιών και γ) στόχοι για μετατόπιση χρηματοδότησης επιχειρήσεων προς bonds/equity, IPO metrics, VC volumes, cross-border listings, με δημοσιευμένη μεθοδολογία/βάσεις/αποτελέσματα για συγκρισιμότητα.
Ασφυκτικός έλεγχος στις άμεσες ξένες επενδύσεις στα κράτη-μέλη
Σε επίπεδο εφαρμοσμένης πολιτικής, η προεδρία του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου και οι εκπρόσωποι του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου κατέληξαν, πρόσφατα, σε προσωρινή πολιτική συμφωνία σχετικά με την αναθεώρηση, επί το αυστηρότερο, του κανονισμού για τον έλεγχο των άμεσων ξένων επενδύσεων (ΑΞΕ). Το επικαιροποιημένο πλαίσιο αποσκοπεί στην ενίσχυση της ικανότητας της Ε.Ε. να εντοπίζει, να εκτιμά και να αντιμετωπίζει τους κινδύνους που ενέχουν ορισμένες ξένες επενδύσεις και θα αρχίσει να εφαρμόζεται 18 μήνες μετά την έναρξη ισχύος του κανονισμού.
Ο αναθεωρημένος κανονισμός βασίζεται στη λειτουργία του τωρινού πλαισίου ελέγχου των ΑΞΕ. Η συμφωνία ενισχύει το σύστημα που εφαρμόζεται επί του παρόντος, επιβάλλοντας μηχανισμούς ελέγχου με κοινό ελάχιστο πεδίο εφαρμογής για όλα τα κράτη-μέλη, ενώ επίσης καλύπτει τις ξένες επενδύσεις που πραγματοποιούνται μέσω θυγατρικών στην Ε.Ε.
Ειδικότερα, όλα τα κράτη-μέλη θα θεσπίσουν μηχανισμούς ελέγχου που θα καλύπτουν ένα στοχευμένο και σαφώς καθορισμένο σύνολο ευαίσθητων τομέων στους οποίους πρέπει να διενεργείται έλεγχος των ξένων επενδύσεων. Το ελάχιστο πεδίο εφαρμογής περιλαμβάνει:
• είδη διπλής χρήσης και στρατιωτικό εξοπλισμό
• υπερκρίσιμες τεχνολογίες, όπως η Τεχνητή Νοημοσύνη (σύμφωνα με τους ορισμούς του κανονισμού της Ε.Ε. για την Τ.Ν. και με έμφαση στην Τ.Ν. γενικού σκοπού που σχετίζεται με το διάστημα ή την άμυνα), οι κβαντικές τεχνολογίες και οι ημιαγωγοί
• κρίσιμες πρώτες ύλες
• κρίσιμες οντότητες στους τομείς της ενέργειας, των μεταφορών και των ψηφιακών υποδομών, με γνώμονα την εκτίμηση βάσει κινδύνου από το κράτος-μέλος εγκατάστασης της επιχείρησης-στόχου της Ε.Ε.
• εκλογικές υποδομές (π.χ. βάσεις δεδομένων ψηφοφόρων, συστήματα ψηφοφορίας, συστήματα διαχείρισης εκλογών)
• έναν περιορισμένο κατάλογο οντοτήτων του χρηματοπιστωτικού συστήματος που περιλαμβάνει μόνο κεντρικούς αντισυμβαλλόμενους, κεντρικά αποθετήρια τίτλων, διαχειριστές ρυθμιζόμενων αγορών, διαχειριστές συστημάτων πληρωμών (εξαιρουμένων των κεντρικών τραπεζών) και συστημικά σημαντικά ιδρύματα.
Η συμφωνία επιβεβαιώνει ότι οι αποφάσεις ελέγχου παραμένουν αποκλειστική αρμοδιότητα του κράτους-μέλους στο οποίο πραγματοποιείται η επένδυση. Ομως σε περίπτωση διατύπωσης παρατηρήσεων από άλλα κράτη-μέλη ή έκδοσης γνώμης της Επιτροπής, το κράτος-μέλος που διενεργεί τον έλεγχο θα εξηγεί τον τρόπο με τον οποίο ελήφθησαν υπόψη, συμπεριλαμβανομένων των λόγων τυχόν διαφωνίας, με την επιφύλαξη ευαίσθητων ζητημάτων εθνικής ασφάλειας.
ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ (ΦΥΛΛΟ 2/1/2026)
