Χωράφια μένουν ακαλλιέργητα, στάνες εγκαταλείπονται, χωριά ερημώνουν. Αυτήν τη ζοφερή εικόνα που περιγράφουν όσοι ζουν και εργάζονται στην περιφέρεια επιβεβαιώνουν και τα επίσημα στοιχεία, στοιχείο που -αν μη τι άλλο- δείχνει ότι ο αγροτικός κόσμος βρίσκεται μπροστά σε καταστάσεις υπαρξιακού χαρακτήρα.
ΤΟΥ ΜΑΚΗ ΝΤΟΒΟΛΟΥ
Από το 2009 έως το 2023 καταγράφεται μια καθοδική πορεία του αριθμού των εκμεταλλεύσεων και των γεωργικών εκτάσεων, συρρίκνωση του ζωικού κεφαλαίου και μεγάλη πτώση του αριθμού των απασχολουμένων στον πρωτογενή τομέα της οικονομίας. Την ίδια περίοδο παρατηρούνται και διαρθρωτικές μεταβολές, όπως είναι η αύξηση του μέσου μεγέθους της αγροτικής εκμετάλλευσης, η μείωση των μεικτών εκμεταλλεύσεων (γεωργικών/κτηνοτροφικών), αλλά και η άνοδος σε πολυετείς καλλιέργειες και θερμοκήπια. Στα βασικότερα μεγέθη των γεωργικών και κτηνοτροφικών εκμεταλλεύσεων η εικόνα είναι η ακόλουθη:
Μείωση αριθμού εκμεταλλεύσεων και καλλιεργήσιμης γης
Ο αριθμός των αγροτικών εκμεταλλεύσεων μειώθηκε κατά 27,1%, από 723.007 το 2009 σε 527.186 το 2023, με μεγάλη μείωση να καταγράφεται την περίοδο 2016-2020, με την έξοδο πολλών μικρών μονάδων, ίσως και λόγω της αλλαγής στο ασφαλιστικό των αγροτών εκείνη την περίοδο. Αντίστοιχα και η χρησιμοποιούμενη γεωργική έκταση μειώθηκε κατά 17,9%, από 34.779.000 στρέμματα σε 28.570.000 στρέμματα.
Την ίδια στιγμή, ,όμως, το μέσο μέγεθος της αγροτικής εκμετάλλευσης αυξάνει κατά 13,3% (από 48,52 σε 54,97 στρέμματα), αποτελώντας ένα κλασικό μοτίβο συγκέντρωσης του πρωτογενή τομέα.
Εγκαταλείπονται οι μεικτές εκμεταλλεύσεις
Οι παραγωγοί εγκαταλείπουν τις μεικτές εκμεταλλεύσεις (γεωργικές, κτηνοτροφικές), καθώς ο αριθμός των εκμεταλλεύσεων μειώθηκε κατά 50% και όσοι παραμένουν προτιμούν την εξειδίκευση για μείωση του κόστους. Επίσης, παρατηρήθηκε έξοδος μικρών αγροτικών νοικοκυριών λόγω γήρανσης, που παραδοσιακά ήταν συχνά μεικτά.
Μετατοπίσεις στη σύνθεση των καλλιεργειών
Την περίοδο 2009-2023 οι εκτάσεις με πολυετείς (δενδρώδεις), θερμοκήπια και λοιπές καλλιεργούμενες (οικογενειακοί λαχανόκηποι, μόνιμα λιβάδια και βοσκότοποι, φυτώρια, άλλες πολυετείς φυτείες και αγραναπαύσεις) αυξάνονται, ενώ οι αροτραίες και τα αμπέλια μειώνονται.
Άρδευση: Λιγότερες εκμεταλλεύσεις, λιγότερη αρδευθείσα έκταση (και συγκέντρωση)
Η αρδευθείσα γεωργική γη εμφανίζει καθοδική πορεία, ειδικά στο πρόσφατο διάστημα: το 2023 σε σχέση με το 2020 η αρδευθείσα γη μειώνεται κατά 13,9%, ενώ ο αριθμός των εκμεταλλεύσεων με αρδευόμενες εκτάσεις μειώνεται κατά 22,3%. Από το 2009 η μείωση φτάνει το 41,9% και το 20%, αντίστοιχα. Επίσης, η άρδευση τείνει να γίνεται πιο συγκεντρωμένη σε λιγότερες μονάδες.
Ζωικό κεφάλαιο: Διαφοροποιημένες τάσεις ανά είδος
Αν και την περίοδο 2020-2023 παρατηρείται αύξηση στον αριθμό των ζώων (εκτός αιγοτροφίας), συνολικά την περίοδο 2009-2023 καταγράφεται μείωση του ζωικού κεφαλαίου. Ειδικότερα, βοοειδή: σχετικά σταθερά, προβατοειδή: πτωτική τάση ως το 2020, με μερική ανάκαμψη το 2023, αιγοειδή: η μεγαλύτερη πτώση (και -9,9% το 2023 έναντι 2020), χοίροι: πτώση μακροχρόνια, μικρή άνοδος το 2020/2023 (+3,8%), πουλερικά: έντονες διακυμάνσεις, αλλά το 2023/2020 +10,4%.
Μείωση εργατικού δυναμικού και εποχική εργασία
Ο αριθμός των απασχολούμενων αγροτών μειώθηκε εντυπωσιακά από το 2009, κατά 35% όσον αφορά τους κατόχους εκμεταλλεύσεων και τις οικογένειές τους όσο των λοιπών εργαζομένων (εποχικοί και λοιποί). Από τις ημέρες εργασίας παρατηρείται ότι, παρότι ο αριθμός των εποχικών εργατών μειώνεται, η ένταση/χρήση της εποχικής εργασίας (σε ημέρες) αυξάνει, άρα ενισχύεται η εποχικότητα ως τρόπος κάλυψης αναγκών.
Χαμηλότερη κατά 27% η παραγωγή από το μέγιστο επίπεδο του 2005
Η καθοδική πορεία του πρωτογενούς τομέα τις τελευταίες δεκαετίες αποτυπώνεται και στα στοιχεία που παρουσιάζει τo Greece in Numbers, ένας κόμβος δεδομένων που δημιουργήθηκε από το ΙΟΒΕ, σε συνεργασία με το Ελληνικό Παρατηρητήριο (Hellenic Observatory) του London School of Economics και το Πρόγραμμα Ελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Yale.
Ειδικότερα:
– Η αξία της παραγωγής του πρωτογενούς τομέα το 2024 έφτασε τα 9 δισ. ευρώ. Σε σταθερές τιμές (αποπληθωρισμένη αξία), η παραγωγή παραμένει 10% χαμηλότερα από το 2008 και 27% χαμηλότερα από το μέγιστο επίπεδο του 2005.
– Η παραγωγή του πρωτογενούς τομέα αποτελεί το 4,5% της συνολικής οικονομικής παραγωγής της χώρας, σε σύγκριση με το 7,5% το 1995.
– Ο πρωτογενής τομέας απασχολεί 385.000 εργαζομένους, οι οποίοι αποτελούν το 8,7% της συνολικής απασχόλησης. Το 2001 ο πρωτογενής τομέας απασχολούσε το 16% των εργαζομένων.
– Η παραγωγικότητα της εργασίας στον πρωτογενή τομέα αυξανόταν σταθερά το 1995-2005, έκτοτε έχει μειωθεί κατά σχεδόν 20%.
– Οι συνολικές εκτάσεις καλλιέργειας μειώθηκαν στα 2,6 εκατ. εκτάρια το 2024, από τα 3,1 εκατ. εκτάρια το 2014. Το ήμισυ της μεταβολής οφείλεται στη μείωση καλλιέργειας δημητριακών, από το 1 εκατ. στα 700.000 εκτάρια.
– Το πλήθος ζώων που εκτρέφονται στον πρωτογενή τομέα έχει μειωθεί στα 12 εκατ. το 2024 από τα 16 εκατ. το 2010. Η μείωση παρατηρείται σε όλα τα είδη ζώου.
– Διαχρονική μείωση στον αριθμό ζώων παρατηρείται σε όλες τις περιφέρειες εκτός από την Κρήτη, όπου το πλήθος ζώων αυξήθηκε από 2,3 εκατ. το 2019 στα 3,1 εκατ. το 2024, σύμφωνα με τα δεδομένα της Eurostat.
ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ (19 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2025)
