Υδροκέφαλη κατανομή σχεδιάζει την πιο χαμηλή χρηματοδότηση έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης και τα λεφτά πάνε πάλι σε δρόμους
Δύο πορίσματα που έχει ολοκληρώσει η Κομισιόν για το ΕΣΠΑ ξεδιπλώνουν τα μεγάλα προβλήματα που αντιμετωπίζει το βασικό αναπτυξιακό εργαλείο της χώρας, αυτό που θα στηρίξει τον καχεκτικό ρυθμό ανάπτυξης κατά 1% τον οποίο «βλέπει» το ΙΟΒΕ μετά το 2026 και το τέλος του Ταμείου Ανάκαμψης. Η Κομισιόν διαπιστώνει στο πόρισμα για την πορεία του τρέχοντος ΕΣΠΑ πως ακριβώς αυτή η αγωνία για το Ταμείο Ανάκαμψης οδήγησε την Ελλάδα σε ένα «ριφιφί» στα καλά έργα του ΕΣΠΑ ,ώστε να το τροφοδοτήσει με επενδύσεις, σε αντίθεση με άλλα κράτη που είχαν επάρκεια ώριμων έργων για όλα τα λεφτά που πρότειναν οι Βρυξέλλες.
Μάλιστα, αυτό το «έργο» τώρα επαναλαμβάνεται, με την παράλληλη αναθεώρηση και των δύο αυτών οχημάτων (ΕΣΠΑ και Ταμείο Ανάκαμψης), με την πολιτική ηγεσία να παραδέχεται πως είναι σε εξέλιξη διαπραγμάτευση με την Κομισιόν για νέα αναθεώρηση 800-900 εκατ. ευρώ, κατά την οποία έργα του ΕΣΠΑ και πάλι θα κλείσουν «τρύπες» στο Ταμείο Ανάκαμψης, ενώ σε αυτό θα οδεύσουν όσα έχουν προβλήματα και καθυστερήσεις…
Με άλλα λόγια, δημιουργούνται πρόσθετα βαρίδια στο βασικό επενδυτικό όχημα της Ελλάδας μετά το 2026, το οποίο ήδη έχει προβλήματα. Τα στοιχεία της Κομισιόν αναδεικνύουν μια υδροκέφαλη κατανομή. Για παράδειγμα, η Ελλάδα σχεδιάζει την πιο χαμηλή χρηματοδότηση στο πεδίο της έρευνας και της τεχνολογικής ανάπτυξης μετά τη Μάλτα, κατανέμοντας μόνο το 5,1% των κονδυλίων, έναντι 11,4% κοινοτικού μέσου όρου. Αντιθέτως, το 35,2% έχει υπολογιστεί στην Ελλάδα για τον κλάδο των υποδομών και το 12,9% για τις μεταφορές. Δηλαδή, και πάλι τα λεφτά πάνε σε δρόμους.
Αλλά και σε ξεχωριστό πόρισμα για το ΕΣΠΑ, που τώρα τελείωσε, γίνεται σαφές πως στην Ελλάδα (που πήρε πολύ μεγάλο πακέτο αναλογικά με το ΑΕΠ) τα οφέλη ήταν συγκριτικά λίγα ή ανύπαρκτα. Επιπλέον καταγράφεται πληθωρισμός ενδιάμεσων φορέων που ξεπερνούν τις 100.000. Επίσης, δίδεται από τις Βρυξέλλες ως παράδειγμα αποτυχίας οι ευζωνικές υποδομές και περιγράφεται πώς οδηγήθηκε το έργο σε «ναυάγιο» λόγω γραφειοκρατίας και πολυπλοκότητας…
ΤΑ ΩΡΙΜΑ ΕΡΓΑ
Στην «Ενδιάμεση αξιολόγηση των προγραμμάτων πολιτικής συνοχής 2021-2027», δηλαδή του ΕΣΠΑ, κάνει σαφές πως λόγω του στενού χρονικού πλαισίου του Ταμείου Ανάκαμψης στην Ελλάδα μετατοπίστηκε το βάρος προς το τελευταίο κι έτσι καταγράφεται καθυστέρηση στην ενεργοποίηση. Αντιθέτως, σε άλλα κράτη όπως στη Ρουμανία δεν υπήρχαν δυσκολίες λόγω σημαντικών επενδυτικών κενών και μιας εκτεταμένης σειράς έργων που ήταν «ώριμα». «Ωριμα έργα που είχαν αρχικά προγραμματιστεί στο πλαίσιο της πολιτικής συνοχής για την περίοδο 2021-2027 μεταφέρθηκαν στο Ταμείο Ανάκαμψης» αναφέρεται και αυτό συνέβαλε «στην καθυστέρηση του προγραμματισμού και της εφαρμογής των κονδυλίων» του ΕΣΠΑ.
Ο σχεδιασμός και οι σημαντικοί πρόσθετοι πόροι που διοχετεύτηκαν μέσω του Ταμείου Ανάκαμψης «έχουν επίσης διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην καθυστέρηση της υλοποίησης των προγραμμάτων» αναφέρεται. «Η μικρότερη περίοδος επιλεξιμότητας, η προσδοκία μειωμένου διοικητικού φόρτου τόσο στον προγραμματισμό όσο και στην υλοποίηση και η απουσία εθνικής απαίτησης συγχρηματοδότησης για το Ταμείο Ανάκαμψης το έκαναν πιο θελκτικό» από το ΕΣΠΑ. Και τώρα φτάνει η ώρα του λογαριασμού…
Επίσης, σε συνεντεύξεις με εκπροσώπους των περιφερειών στην Ελλάδα αναφέρθηκε στους εκπροσώπους των Βρυξελλών πως οι τοπικοί πόροι θεωρούνται ανεπαρκείς και τα κονδύλια του ΕΣΠΑ θεωρούνται καθοριστικής σημασίας για την υποστήριξη συγκεκριμένων τύπων επενδύσεων, οι οποίες δεν θα είχαν επιδιωχθεί στον ίδιο βαθμό μόνο εντός εθνικών και τοπικών πλαισίων. Εξέφρασαν, επίσης, ανησυχίες ότι χωρίς τη χρηματοδότηση της Ε.Ε., οι επενδύσεις θα είχαν συγκεντρωθεί σε πιο ανεπτυγμένες περιοχές, αφήνοντας πίσω τις λιγότερο εύπορες περιφέρειες.
Κονδύλια δύο ταχυτήτων με χαμένους την περιφέρεια
Το προηγούμενο ΕΣΠΑ παρείχε τεράστια οφέλη στα κράτη της Ε.Ε. που ήταν πίσω σε ανάπτυξη, αλλά όχι σε όλα. Σε όρους ακαθάριστης προστιθέμενης αξίας, η ισχυρότερη ανάπτυξη συνολικά σημειώθηκε στις περιφέρειες της κεντρικής και της ανατολικής Ευρώπης, μαζί με την Κύπρο και την Ιρλανδία. Η ανάπτυξη ήταν ιδιαίτερα αργή σε περιοχές της Ιταλίας και της Ελλάδας, με τις επιδόσεις να παραμένουν σημαντικά κάτω από τα επίπεδα του 2008. Επίσης, στην Ελλάδα καταγράφονται χαμηλά επίπεδα ανάπτυξης και μεγάλες περιφερειακές διαφορές, με τα νησιά, τη βόρεια και τη δυτική Θράκη να υπολείπονται σε σύγκριση με τον εθνικό μέσο όρο. Επίσης, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ στις περιφέρειες γενικά αυξήθηκε με βραδύτερο ρυθμό από τον εθνικό μέσο όρο.
Τα κονδύλια ήταν τα πιο προνομιακά αναλογικά με το ΑΕΠ στις περιφέρειες της ανατολικής Ευρώπης, στην Πορτογαλία και την Ελλάδα. Εκτιμάται, ωστόσο, πως το ΑΕΠ θα είναι περίπου 5,5% υψηλότερο στην Κροατία, 3,9% υψηλότερο στη Λιθουανία, 3,8% υψηλότερο στη Λετονία και περίπου 3,7% υψηλότερο στην Πορτογαλία και την Ελλάδα, σε σύγκριση με ένα σενάριο χωρίς να υπάρχουν τα κονδύλια από την πολιτική συνοχής.
Από τους 900.036 φορείς υλοποίησης έργων τύπου ΕΣΠΑ ανά την Ε.Ε., στην Ελλάδα αναλογούν 122.273 φορείς. Μαζί με την Ιταλία, την Πορτογαλία και την Ισπανία είναι τα κράτη με τον μεγαλύτερο πληθωρισμό φορέων υλοποίησης. Ο μεγάλος αριθμός συνδέεται με το ύψος των κονδυλίων, αλλά είναι και ενδεικτικός της πολυπλοκότητας που υπάρχει.
Παράδειγμα κακοδιοίκησης το πρόγραμμα ευρυζωνικού αγροτικού internet
Σε ειδική ενότητα με τίτλο «Εργο υποδομής ευρυζωνικής σύνδεσης στην Ελλάδα που επηρεάστηκε από καθυστερήσεις στην έκδοση αδειών», η επιτροπή εξηγεί πως «προκλήσεις που σχετίζονται με τις προμήθειες και με την αδειοδότηση» έπληξαν επενδύσεις νέων τεχνολογιών. Καθυστερήσεις κατεγράφησαν και στην απόκτηση αδειών πολεοδομίας και κατασκευής.
Το παράδειγμα προς… αποφυγή που αναλύεται αφορά το παλιό πρόγραμμα Ανταγωνιστικότητα (ΕΠΑΝΕΚ) για υπηρεσίες ευρυζωνικής σύνδεσης σε μεγάλο μέρος της χώρας. Περιελάμβανε ένα έργο αγροτικής ευρυζωνικής σύνδεσης, με στόχο την ανάπτυξη ενός σύγχρονου ευρυζωνικού δικτύου υψηλής ταχύτητας σε περιοχές που δεν καλύπτονται από δίκτυο κινητής τηλεφωνίας, σε αγροτικές περιοχές της χώρας, μειώνοντας έτσι τα κενά δικτύου. Ωστόσο, σε μια ομάδα περιφερειών (Πελοπόννησος, Κρήτη, Ιόνια Νησιά και Δωδεκάνησα), η ανάπτυξη του δικτύου καθυστέρησε σημαντικά (από 2 έως 3,5 έτη) λόγω των χρονοβόρων διαδικασιών αδειοδότησης για ασύρματους πύργους και κεραίες τηλεπικοινωνιών. Οι διαδικασίες αδειοδότησης περιλάμβαναν έως και 14 στάδια, αναφέρεται. «Οι καθυστερήσεις στην αδειοδότηση οδήγησαν, επίσης, σε αλλαγές στις προγραμματισμένες δράσεις, με τον συμβαλλόμενο φορέα να αναγκάζεται να αντικαταστήσει μέρος του προγραμματισμένου ασύρματου δικτύου με ακριβότερες οπτικές ίνες» επισημαίνεται.
Μέτρα στήριξης μπλόκαραν από διοικητικά εμπόδια
Για τα μέτρα που στήριξαν την περίοδο της πανδημίας τις επιχειρήσεις, τους εργαζομένους και το υγειονομικό σύστημα, η επιτροπή αναφέρει πως η Ελλάδα όπως και άλλα κράτη διέθεσαν σημαντικά κεφάλαια για την κρίση των μικρομεσαίων επιχειρήσεων, με την παροχή επιχορηγήσεων κεφαλαίου κίνησης στους τομείς του τουρισμού και της φιλοξενίας, «οι οποίοι ήταν από τους περισσότερο πληγέντες από την κρίση».
Ωστόσο, ενώ η πρόσθετη χρηματοδότηση και η ευελιξία ήταν κρίσιμες για την εξασφάλιση ταχείας αντίδρασης, ορισμένες περιφέρειες αντιμετώπισαν διοικητικές προκλήσεις στον επαναπρογραμματισμό των κονδυλίων. Η προσαρμογή των προτεραιοτήτων και η κατανομή των πρόσθετων κονδυλίων απαιτούσαν σημαντική διοικητική ικανότητα, η οποία σε ορισμένες περιπτώσεις οδήγησε σε καθυστερήσεις. Ως παράδειγμα δίνονται η Λιθουανία και η Ελλάδα, «που αντιμετώπισαν δυσκολίες στην απορρόφηση των πρόσθετων κονδυλίων λόγω της πολυπλοκότητας του αναπρογραμματισμού. Αυτό το βάρος επιδεινώθηκε περαιτέρω από την ανάγκη προετοιμασίας και για τα νέα προγράμματα και τη σταδιακή μετάθεση των πράξεων από την προγραμματική περίοδο 2014-2020 στην περίοδο 2021-2027».
Κρίσιμη αναθεώρηση δισεκατομμυρίων: Ποια έργα κόβονται και ποια σώζονται
Το Ταμείο Ανάκαμψης μετρά ακόμη λίγους μήνες ζωής και η διαπραγμάτευση για το τι θα μείνει και τι θα φύγει κορυφώνεται, καθώς μέχρι το τέλος του μήνα θα πρέπει να ολοκληρωθεί η πιο κρίσιμη αναθεώρηση. Περίπου 1 δισ. ευρώ έργα δεν προλαβαίνουν να γίνουν και πρέπει να φύγουν ή να μη γίνουν ποτέ. Κάποια από αυτά που θα φύγουν θα πάνε στο ΕΣΠΑ, κάποια άλλα (όπως το ενεργειακό έργο «Απόλλων») δεν θα γίνουν ποτέ, ενώ κάποια άλλα, άγνωστο ακόμη πόσα σε αριθμό και σε αξία, θα γίνουν από το εθνικό ΠΔΕ, δηλαδή θα επιβαρύνουν τα κρατικά ταμεία.
Έγινε σαφές από την ηγεσία του ΥΠΕΘΟ πως κάποια έργα μπορεί το επόμενο καλοκαίρι να έχουν φτάσει στο 90% ή στο 80% του στόχου. Το υπόλοιπο ποσοστό δεν μπορεί να πάει σε άλλο κοινοτικό όχημα. Στη λίστα δύσκολων έργων που θα πρέπει να τρέξουν για να γίνουν είναι από τον ΒΟΑΚ έως τα νοσοκομεία και τα Κέντρα Υγείας.
Κάποιες άλλες δράσεις, όπως τα «Εξοικονομώ», θα περικοπούν. Δηλαδή, θα μείνει «μέσα» μόνο ο προϋπολογισμός όσων παρεμβάσεων μπορούν να γίνουν έως τον επόμενο Αύγουστο. Υπάρχουν και τα έργα που θα πρέπει να κλείσουν το κενό. Κάποιες δράσεις θα αυξήσουν προϋπολογισμό, όπως οι ψηφιακές παρεμβάσεις στα σχολεία, και κάποιες άλλες επενδύσεις θα περάσουν από το ΕΣΠΑ στο Ταμείο Ανάκαμψης, με πιο χαρακτηριστικά τα έργα 300 εκατ. ευρώ για τη διαχείριση αποβλήτων.
Αν δεν υπάρξει, λοιπόν, άλλη καθυστέρηση, το χρονοδιάγραμμα προβλέπει ότι έως το τέλος Οκτωβρίου θα υποβληθεί στις Βρυξέλλες το τελικό σχέδιο αναθεώρησης, με στόχο μια πρώτη έγκριση έως τον Δεκέμβριο. Στόχος είναι να γίνει εφικτή η υποβολή του 7ου αιτήματος πληρωμών στο σκέλος των επιδοτήσεων μέσα στο 2025 (ήταν να γίνει τον Νοέμβριο). Στο σκέλος των δανείων η καθυστέρηση είναι πολύ πιο μεγάλη, καθώς έχουν φρενάρει διαδικασίες συμβασιοποίησης δανείων από τις τράπεζες. Η κυβέρνηση διαπραγματεύεται σχέδιο «Β», παρκαρίσματος των δανείων στην Ελληνική Αναπτυξιακή Τράπεζα. Αν το δεχτούν οι Βρυξέλλες, τότε θα υποβληθεί και το 6ο αίτημα (που εκκρεμεί από τον Ιούλιο) μαζί με 7ο αίτημα δόσεων δανείων τον Δεκέμβριο (μαζί με αυτό των επιδοτήσεων). Διαφορετικά θα ασκηθεί πίεση προς τις τράπεζες ούτως ώστε το 6ο αίτημα να κατατεθεί εντός του έτους. Το χρονοδιάγραμμα που έχει συμφωνηθεί με τις Βρυξέλλες προβλέπει ένα διπλό 8ο αίτημα την άνοιξη και ένα τελικό αίτημα τον Σεπτέμβριο του 2026.
ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ (24 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2025)
