Ο οικονομικός αναλφαβητισμός των Ελλήνων είναι μια αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα που αποτυπώνεται σε κάθε κοινωνικό στρώμα και ηλικιακή ομάδα. Σύμφωνα με στοιχεία του ΟΟΣΑ, μόνο το 45% των ενηλίκων Ελλήνων διαθέτει βασικές γνώσεις οικονομικής παιδείας, όταν ο μέσος όρος των χωρών του ΟΟΣΑ ξεπερνά το 62%. Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι το 70% των νέων ηλικίας 18-35 ετών δηλώνει ότι δεν κατανοεί βασικές έννοιες όπως επιτόκια, επενδύσεις, συντάξεις ή διαχείριση προσωπικού προϋπολογισμού. Αυτά τα ποσοστά καταδεικνύουν μια βαθιά έλλειψη κατανόησης των οικονομικών μηχανισμών που επηρεάζουν άμεσα τη ζωή μας.
Η έλλειψη οικονομικού γραμματισμού δεν αφορά μόνο τη διαχείριση των προσωπικών οικονομικών. Αντικατοπτρίζει ένα ευρύτερο πρόβλημα που σχετίζεται με τον τρόπο που λειτουργεί το εκπαιδευτικό μας σύστημα, τον βαθμό της συνολικής μόρφωσης των πολιτών, αλλά και το πώς η κοινωνία μας αντιλαμβάνεται την έννοια της ατομικής ευθύνης. Τι φταίει, λοιπόν; Είναι αποτέλεσμα ελλιπούς εκπαίδευσης, έλλειψης γενικότερης μόρφωσης ή μήπως απουσίας ατομικής ευθύνης;
Η έλλειψη εκπαίδευσης
Η ελληνική εκπαίδευση, αν και θεωρητικά προσφέρει ένα ευρύ φάσμα γνώσεων, στην πράξη παραμένει προσανατολισμένη στη στείρα αποστήθιση και όχι στην πρακτική κατανόηση. Στο σχολείο τα παιδιά μαθαίνουν μαθηματικά, φυσική και ιστορία, αλλά ελάχιστα για το πώς λειτουργεί η οικονομία που τα περιβάλλει. Δεν υπάρχουν υποχρεωτικά μαθήματα χρηματοοικονομικού προγραμματισμού, ούτε βασικής οικονομικής θεωρίας προσαρμοσμένης στην καθημερινότητα. Οι περισσότεροι μαθητές τελειώνουν το λύκειο χωρίς να γνωρίζουν τι σημαίνει πληθωρισμός, πώς λειτουργεί μια πιστωτική κάρτα ή πώς να συντάξουν έναν απλό οικογενειακό προϋπολογισμό.
Αυτή η έλλειψη επεκτείνεται και στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Ακόμη και φοιτητές εκτός οικονομικών σχολών δεν έχουν καμία επαφή με οικονομικές έννοιες, ενώ όσοι σπουδάζουν οικονομικά συχνά εστιάζουν στην θεωρητική πλευρά χωρίς πρακτική κατανόηση. Σε αυτό το σημείο, τα ιδιαίτερα μαθήματα οικονομικών έρχονται να καλύψουν ένα σημαντικό κενό. Πολλοί μαθητές και φοιτητές που δεν λαμβάνουν επαρκή εκπαίδευση στο σχολείο ή το πανεπιστήμιο στρέφονται σε ιδιωτική διδασκαλία για να κατανοήσουν βασικές αρχές που θα έπρεπε να είναι αυτονόητες. Η ύπαρξη αυτής της ανάγκης είναι από μόνη της ένδειξη ενός εκπαιδευτικού συστήματος που δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες της σύγχρονης κοινωνίας.
Η έλλειψη μόρφωσης
Η εκπαίδευση είναι ο μηχανισμός, αλλά η μόρφωση είναι το αποτέλεσμα. Η μόρφωση δεν αφορά μόνο τη συσσώρευση γνώσεων, αλλά και την ικανότητα κατανόησης, κριτικής σκέψης και ανάλυσης. Η έλλειψη οικονομικής μόρφωσης σημαίνει ότι πολλοί άνθρωποι δεν μπορούν να αντιληφθούν τη σύνδεση ανάμεσα στις προσωπικές τους αποφάσεις και στο μακροοικονομικό περιβάλλον. Δεν κατανοούν πώς επηρεάζονται από τη νομισματική πολιτική, τη φορολογία ή τις διεθνείς οικονομικές εξελίξεις.
Η Ελλάδα, μετά από δεκαετίες κρίσεων και ανασφάλειας, ανέπτυξε μια κουλτούρα επιβίωσης παρά κατανόησης. Οι πολίτες έμαθαν να προσαρμόζονται, αλλά όχι να ερμηνεύουν. Έτσι, δημιουργήθηκε μια γενιά ανθρώπων που γνωρίζει πώς να «βγάζει τα πέρα» αλλά όχι πώς να αναπτύσσεται οικονομικά. Η έλλειψη οικονομικής μόρφωσης οδηγεί σε κακές οικονομικές αποφάσεις, υπερδανεισμό, έλλειψη αποταμίευσης και μειωμένη εμπιστοσύνη στους θεσμούς.
Η έλλειψη ατομικής ευθύνης
Πολλοί υποστηρίζουν ότι το πρόβλημα του οικονομικού αναλφαβητισμού οφείλεται στην έλλειψη ατομικής ευθύνης. Ότι δηλαδή ο κάθε πολίτης θα έπρεπε από μόνος του να φροντίζει να ενημερώνεται, να διαβάζει, να μαθαίνει. Αν και αυτό ακούγεται λογικό, στην πράξη είναι μια απλουστευτική και άδικη προσέγγιση. Δεν μπορούμε να ζητάμε από έναν άνθρωπο που δεν έχει ποτέ διδαχθεί τις βασικές οικονομικές αρχές να κατανοήσει μόνος του ένα περίπλοκο τραπεζικό σύστημα ή να αξιολογήσει μια επενδυτική ευκαιρία.
Η επίκληση της ατομικής ευθύνης λειτουργεί συχνά ως εύκολη δικαιολογία για να αποποιηθούν την ευθύνη τους οι θεσμοί και το κράτος. Όταν η κοινωνία δεν προσφέρει τα μέσα για την απόκτηση γνώσης, δεν μπορεί να κατηγορεί τους πολίτες για την άγνοιά τους. Οικονομική παιδεία δεν σημαίνει έμφυτο ταλέντο, αλλά διδασκόμενη γνώση.
Οικονομικός αναλφαβητισμός στην Ευρώπη
Η έλλειψη οικονομικής παιδείας δεν είναι μόνο ελληνικό φαινόμενο, αλλά στην Ελλάδα εμφανίζεται σε εντονότερο βαθμό. Σε χώρες όπως η Σουηδία, η Δανία και η Ολλανδία, πάνω από το 70% των πολιτών διαθέτει βασική οικονομική γνώση σύμφωνα με έρευνες του Ευρωπαϊκού Κέντρου Οικονομικής Εκπαίδευσης. Στη Γερμανία το ποσοστό φτάνει το 66%, ενώ στη Γαλλία περίπου το 60%. Στην Ιταλία, που αντιμετωπίζει παρόμοια κοινωνικοοικονομικά προβλήματα με την Ελλάδα, το ποσοστό πέφτει στο 45%, παρόμοιο δηλαδή με το ελληνικό.
Η διαφορά, ωστόσο, είναι ότι οι περισσότερες από αυτές τις χώρες έχουν εντάξει την οικονομική εκπαίδευση στα σχολικά τους προγράμματα. Οι μαθητές μαθαίνουν από μικροί πώς να διαχειρίζονται χρήματα, πώς να κατανοούν τη λειτουργία των αγορών και πώς να αποφεύγουν οικονομικές παγίδες. Στη Φινλανδία, για παράδειγμα, η οικονομική εκπαίδευση είναι υποχρεωτική ήδη από το γυμνάσιο. Το αποτέλεσμα είναι πολίτες πιο ενημερωμένοι, πιο υπεύθυνοι και πιο ανθεκτικοί στις οικονομικές κρίσεις.
Πού πραγματικά βρίσκεται η ευθύνη
Αν προσπαθήσουμε να απαντήσουμε στο ερώτημα του τίτλου, η αλήθεια είναι ξεκάθαρη. Ο οικονομικός αναλφαβητισμός των Ελλήνων δεν είναι προϊόν ατομικής ευθύνης, αλλά αποτέλεσμα της ελλιπούς εκπαίδευσης και, κατ’ επέκταση, της ελλιπούς μόρφωσης. Όταν το κράτος δεν επενδύει στην εκπαίδευση, όταν δεν υπάρχουν οργανωμένα προγράμματα ενημέρωσης για τον οικονομικό γραμματισμό, όταν οι νέοι μαθαίνουν για τις μετοχές και τα επιτόκια μόνο από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τότε το πρόβλημα είναι συστημικό.
Η ευθύνη ξεκινά από το κράτος που δεν παρέχει την απαραίτητη παιδεία και συνεχίζεται με την οικονομική κατάσταση της χώρας που δεν επιτρέπει στους πολίτες να έχουν πρόσβαση σε ποιοτική γνώση. Όταν οι οικογένειες δυσκολεύονται να καλύψουν βασικές ανάγκες, η οικονομική μόρφωση περνά σε δεύτερη μοίρα. Έτσι, ο φαύλος κύκλος συνεχίζεται.
Το να ισχυριζόμαστε ότι φταίει η έλλειψη ατομικής ευθύνης είναι απλώς μια προσπάθεια μετατόπισης της ευθύνης από την πολιτεία στους πολίτες. Είναι μια εύκολη εξήγηση που απαλλάσσει το κράτος από το καθήκον του να εκπαιδεύει και να μορφώνει. Η ουσία, όμως, είναι ότι χωρίς οργανωμένη εκπαίδευση δεν υπάρχει ούτε ατομική ευθύνη, ούτε δυνατότητα αυτοβελτίωσης.
Πώς μπορεί να αλλάξει η κατάσταση
Η αλλαγή δεν θα έρθει μέσα σε μια μέρα, αλλά μπορεί να ξεκινήσει από την εκπαίδευση. Η εισαγωγή μαθημάτων οικονομικού γραμματισμού σε όλα τα επίπεδα του σχολείου θα έπρεπε να είναι αυτονόητη. Τα παιδιά πρέπει να μαθαίνουν από μικρά πώς να διαχειρίζονται τα χρήματά τους, πώς να κατανοούν τις έννοιες του δανείου, της αποταμίευσης, της επένδυσης και του ρίσκου.
Παράλληλα, χρειάζεται μια συνολική βελτίωση της οικονομικής κατάστασης της χώρας, ώστε οι πολίτες να έχουν τον χρόνο και τους πόρους να επενδύσουν στη μόρφωσή τους. Ένα εκπαιδευμένο και ενημερωμένο κοινό είναι πιο δύσκολο να χειραγωγηθεί, παίρνει καλύτερες αποφάσεις και συμβάλλει σε μια πιο σταθερή και δίκαιη οικονομία.
Ο οικονομικός αναλφαβητισμός δεν είναι αναπόφευκτος. Είναι αποτέλεσμα λανθασμένων προτεραιοτήτων. Όταν η εκπαίδευση γίνει πραγματικά προτεραιότητα και η οικονομική παιδεία ενσωματωθεί στη δημόσια εκπαίδευση, τότε και οι πολίτες θα γίνουν πιο υπεύθυνοι, πιο μορφωμένοι και πιο ικανοί να διαχειρίζονται τη ζωή τους με αυτοπεποίθηση και γνώση.
