Η Αθήνα αποτελεί μια μοναδική περίπτωση παγκόσμιας πόλης: κατοικείται αδιάκοπα για περισσότερους από 25 αιώνες και συνεχίζει να στέκεται ως ζωντανό σύμβολο της ιστορικής συνέχειας. Όμως αυτή η μακρόβια ιστορική επιβίωση απειλείται όχι από κατακτήσεις ή φυσικές καταστροφές, αλλά από μια πιο ύπουλη απειλή — τη δική μας αδιαφορία και την απουσία μακροπρόθεσμου σχεδιασμού. Το ιστορικό κέντρο, η καρδιά της πρωτεύουσας, έχει μετατραπεί σε έναν αλλόκοτο υβριδικό χώρο, όπου το παρελθόν συνυπάρχει με τη φθορά και την εκμετάλλευση.
Στην Πλάκα, το Μοναστηράκι, το Ψυρρή, το Κουκάκι και το Σύνταγμα, η καθημερινότητα των λίγων κατοίκων συνθλίβεται από μια ανεξέλεγκτη τουριστική πίεση. Η ραγδαία αύξηση των Airbnb, ξενοδοχείων και καταστημάτων εστίασης αλλοιώνει τη φυσιογνωμία της πόλης και εξαντλεί τις ήδη πεπαλαιωμένες υποδομές της. Η πόλη αλλάζει, αλλά χωρίς όραμα, χωρίς ισορροπία, χωρίς μέριμνα. Οι δρόμοι ασφυκτιούν, οι κάδοι ξεχειλίζουν, οι αρχαίοι δρόμοι εξυπηρετούν σύγχρονες ανάγκες που τους υπερβαίνουν. Και το ιστορικό τρίγωνο της Αθήνας μοιάζει πια περισσότερο με θεματικό πάρκο παρά με ζωντανό κομμάτι μιας σύγχρονης ευρωπαϊκής πρωτεύουσας.
Δεν πρόκειται για απλή διοικητική αποτυχία. Πρόκειται για μια βαθιά αστική ήττα, που απειλεί να ακυρώσει την ταυτότητα της πόλης. Η λύση δεν είναι αδύνατη. Προϋποθέτει σχεδιασμό, συντονισμό και πολιτική βούληση. Όσο η Ακρόπολη συνεχίζει να στέκει, τόσο μας καλεί να φανούμε αντάξιοι της Ιστορίας που κουβαλάμε — και όχι απλοί διαχειριστές της φθοράς της.
Αυτά αναφέρει σε άρθρο του που δημοσιεύτηκε στο Βήμα της Κυριακής, ο Πρόεδρος της Lyktos Group, Επίτιμος Πρόεδρος της Τράπεζας Πειραιώς και πρώην καθηγητής Πανεπιστημίου, Μηχάλης Σάλλας.
Ολόκληρο το κείμενο
Η Αθήνα είναι μία από τις ελάχιστες πόλεις στον κόσμο που συνδυάζει συνεχή κατοίκηση και ιστορική επιβίωση πάνω από 25 αιώνες. Όμως σήμερα το ιστορικό της κέντρο κινδυνεύει όχι από εισβολείς ή σεισμούς, αλλά από την δική μας αδράνεια, την πλήρη απουσία σχεδιασμού και την καθημερινή φθορά της ανεξέλεγκτης τουριστικής εκμετάλλευσης.
Η καρδιά της πόλης λειτουργεί πλέον ως ένας ιδιότυπος υβριδικός χώρος, ένα μίγμα δηλαδή τουριστικού θεάματος και αστικής εγκατάλειψης. Συνυπάρχουν ερείπια κτιρίων, μικρές νησίδες κατοίκων, χιλιάδες βραχυχρόνιες μισθώσεις, ξενοδοχεία, μπαρ. Από το 2015 έως το 2023 οι βραχυχρόνιες μισθώσεις στο ιστορικό κέντρο (Σύνταγμα-Μοναστηράκι-Πλάκα-Ψυρρή-Κουκάκι), δεκαπλασιάστηκαν. Την ίδια περίοδο, προστέθηκαν περίπου 50.000 νέες ξενοδοχειακές και Airbnb κλίνες, εντός του κεντρικού ιστού της πόλης. Η αύξηση των εστιατορίων, μπαρ και σχετικών καταστημάτων ξεπέρασε το 400% σε μία δεκαετία. Η πόλη δεν αύξησε την πληθυσμό της, όμως άλλαξε ολοκληρωτικά η λειτουργία της. Οι επισκέπτες ξεπερνούν τους 150.000 την ημέρα.
Η Αθήνα έχει αλλάξει δραματικά σαν εικόνα και σαν σκηνικό, αλλά χωρίς υπόβαθρο, χωρίς υποδομές, με κίνδυνο η προβαλλόμενη τουριστική αύξηση από επιτυχία να εξελίσσεται σε εφιάλτη.
Αφέθηκε το ιστορικό κέντρο, της ιστορικότερης πόλης του κόσμου χωρίς προστασία. Τα στενά πεζοδρόμια, φθαρμένα και κατειλημμένα από τραπεζοκαθίσματα. Η αποχέτευση στο σύνολό της σχεδόν προπολεμική, σχεδιασμένη για πληθυσμό και ανάγκες του μεσοπολέμου, που δεν μπορεί να εξυπηρετήσει τις σημερινές ανάγκες. Η δυσοσμία άλλωστε, συχνά-πυκνά, το θυμίζει σε όλους εμάς που κινούμαστε και ζούμε στο κέντρο της πόλης. Η διαχείριση των απορριμμάτων επίσης ατελής. Και πως μπορούσε να μην είναι όταν τα απορριμματοφόρα που περνάνε από τους δρόμους του κέντρου δύο και τρεις φορές το 24ωρο, θα πρέπει να περνούν 13 φορές για να αδειάζουν τους κάδους. Αλλά σε ποιους δρόμους; Στην Πλάκα υπάρχει ένας ουσιαστικό μονόδρομος εισόδου-εξόδου οχημάτων (Λυσικράτους-Τριπόδων-Λυσίου-Ναυάρχου Νικοδήμου). Κυρίως η Τριπόδων είναι ο δρόμος που εξυπηρετεί για τροφοδοσία, τουλάχιστον 500 ταβέρνες, μπαρ, καφενεία, παγωτατζίδικα και πολλά καταστήματα τουριστικών ειδών. Η Τριπόδων είναι ο αρχαιότερος δρόμος της Ευρώπης. Διατηρεί το όνομά του 2.500 χιλ. χρόνια. Αξίζει μία επίσκεψη αρμοδίων για να δει την κατάντια του. Διαβαίνοντας τον δρόμο, εντυπωσιάζεσαι κοιτώντας από την μια μεριά την εικόνα του Βράχου και το Ερεχθείο και από την άλλη τα χαλάσματα και τους βρώμικους και υπερφορτωμένους κάδους σκουπιδιών. Θαυμάζεις το τότε και αηδιάζεις για το σήμερα. Σε ότι αφορά την στάθμευση των πούλμαν και των τουριστικών βαν, που σταθμεύουν στους ήδη κορεσμένους δρόμους, εντός ή στις παρυφές του ιστορικού τριγώνου, μετατρέπουν το κέντρο σε κόλαση. Για την «προβολή» μάλιστα της πόλης ένα ή δύο Σαββατοκύριακα τον μήνα, αποκλείεται το κέντρο από εκδηλώσεις και οι κάτοικοί του γίνονται στην κυριολεξία κρατούμενοι. Τι να πούμε για τις ταμπέλες των καταστημάτων που παραπέμπουν σε τριτοκοσμική αισθητική. Αυτό που μένει επομένως στους κατοίκους του κέντρου είναι η πικρή γεύση της εγκατάλειψης. Γι’ αυτό όσοι μπορούν δυστυχώς, φεύγουν, αφήνοντας στους «χρήστες» και επισκέπτες το ιστορικό κέντρο της πόλης απροστάτευτο, από τους υπεύθυνους για την προστασία του.
Το φαινόμενο της Αθήνας δεν είναι μία Δημοτική διαχειριστική αστοχία. Είναι μία Αστική ‘Ηττα, προϊόν της έλλειψης σχεδιασμού και υπευθυνότητας. Η Διοίκηση, Κρατική και Δημοτική, φέρει ευθύνη για το γεγονός ότι το μοναδικό ιστορικό κέντρο μιας ευρωπαϊκής πρωτεύουσας, της ιστορικότερης, που πυρήνας της είναι η Ακρόπολη, λειτουργεί χωρίς κανένα σχέδιο υποδομών και μηχανισμό ισορροπίας, μεταξύ τουρισμού, κατοικίας, εμπορίου και πολιτιστικής ταυτότητας.
Την πόλη κρατάει όρθια και την στηρίζει το βάρος της Ιστορίας. Το έργο κρατιέται στην Ακρόπολη, το έργο του Περικλή, αυτό εξακολουθεί να δημιουργεί την αίγλη και να προκαλεί το παγκόσμιο ενδιαφέρον. Αλλά ακόμη και η Ακρόπολη με τον Παρθενώνα δεν θα είναι ικανή να κρατήσει αιώνια μια πόλη που καταρρέει λειτουργικά.
Η υβριδική αυτή κατάσταση του ιστορικού κέντρου δεν είναι βιώσιμη. Η τεράστια τουριστική ένταση δεν μπορεί να απορροφηθεί από τόσο λίγες και τόσο παλιές υποδομές. Οι συνέπειες δεν θα είναι μόνο αισθητικές. Οι επιπτώσεις θα θέσουν σε κίνδυνο όχι μόνο την Αθήνα αλλά το σύνολο της τουριστικής βιομηχανίας της χώρας.
Θα αφήσουμε λοιπόν έτσι το πρόβλημα να εξελίσσεται; Υπάρχει λύση; Ναι. Χρειάζεται σχεδιασμός και άμεσες ενέργειες. Συνεργασία Κράτους-Περιφέρειας-Δήμου, για την ανακατασκευή των πεζοδρομίων, διεύρυνση ή αποκατάσταση δικτύων απορροής και ομβρίων, ιδιαίτερη ενίσχυση υποδομών αποχετευτικού σε Μητροπόλεως, Μοναστηράκι, Πλάκα, και όχι μόνο. Είναι απαραίτητοι νέοι χώροι στάθμευσης για πούλμαν στην Ακαδημία Πλάτωνος, Ρουφ, Καλλιρρόης, Θησείο, Φιλελλήνων, ηλεκτρικά shuttle και τροφοδοσία καταστημάτων μόνο νυχτερινές ώρες (12:00-07:00). Σωστός φωτισμός με χρησιμοποίηση LED, υπόγειοι κάδοι, αισθητήρες πληρότητας, εκτεταμένη χρήση μικρών σύγχρονων απορριμματοφόρων. Αποκατάσταση και επανεξοπλισμός πλατειών, στοών και σημείων ιδιαίτερου ενδιαφέροντος, ταμπέλες και τέντες καταστημάτων.
Για την συνεργασία Κράτους-Περιφέρειας-Δήμου δεν είμαι αισιόδοξος, παρά μόνο αν με κάποιο τρόπο το ανέθεταν σε ιδιώτες. Το σύνολο της δαπάνης ενός τέτοιου διετούς σχεδιασμού για την υλοποίηση του προγράμματος, δεν θα ξεπεράσει τα 200-250 εκ. ευρώ.
Τα έσοδα από τους επισκέπτες του ιστορικού κέντρου ξεπερνούν ετησίως τα 3,5 δις. ευρώ. Δεν χρειάζεται να είναι πολύ έξυπνος κάποιος για να καταλάβει τι πρέπει να κάνει. Η απόσβεση γίνεται σε ένα μόνο εξάμηνο, από τα έσοδα του Φ.Π.Α.
Μιχάλης Σάλλας
Πρόεδρος Lyktos Group, Επίτιμος Πρόεδρος της Τράπεζας Πειραιώς, πρώην καθηγητής Πανεπιστημίου
