Το προηγούμενο κείμενό μου, για τη διείσδυση ξένων τραπεζικών ομίλων στην ελληνική αγορά και την ανάγκη να εμποδιστεί, προκάλεσε αρκετές αντιδράσεις. Κάποιος καλόπιστος αναγνώστης μού προσήψε ότι παραγνωρίζω την ιδιαίτερα επιτυχημένη πορεία της Alpha τα τελευταία χρόνια, πορεία που δελέασε τον ιταλικό κολοσσό να χτίσει τη συμμετοχή του 29,5% που διαθέτει τώρα.
ΤΟΥ ΑΝΤΩΝΗ ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΥ*
Αυτό δεν ισχύει καθόλου. Είμαι ο πρώτος που αναγνωρίζω την πολύ θετική πορεία της Alph Bank, που, βέβαια, οφείλεται και σε συγκεκριμένα μέτρα πολιτικής στήριξης, κυρίως όσον αφορά την απαλλαγή από το άγος των μη εξυπηρετούμενων δανείων. Πρέπει να σημειωθεί ότι και η είσοδος της UniCredit είναι εξαιρετικά διστακτική: μόνο το 9,8% είναι ευθεία συμμετοχή (και θα ενοποιηθεί με την μέθοδο της καθαράς θέσης), το υπόλοιπο 20% κατέχεται μέσω παραγώγων χρηματοοικονομικών μέσων. Η απόφαση για το εάν και πότε θα πραγματοποιηθεί η μετατροπή και η ενοποίηση του υπολοίπου ποσοστού θα ληφθεί σε μεταγενέστερο στάδιο, «βάσει αξιολόγησης της σχέσης απόδοσης και κερδοφορίας αφενός και κεφαλαιακού αντικτύπου και δυνατότητας διανομής μερίσματος αφετέρου». Αρα η UniCredit δεν έχει καταλήξει, συμπεραίνω εγώ, η δε Alpha Bank σύρεται σε μια κατάσταση ομηρίας.
Φεύγοντας όμως από τη συγκεκριμένη περίπτωση, ας δούμε εάν η συγκέντρωση του τραπεζικού κεφαλαίου σε λιγότερα χέρια είναι κοινωνικά ωφέλιμη ή όχι. Η ύπαρξη πίστης (credit) είναι απολύτως απαραίτητη προϋπόθεση για την ανάπτυξη και την κοινωνική ευημερία. Αλλά για ποιο credit μιλάμε; Υπάρχει credit κοινωνικά ωφέλιμο και credit κοινωνικά αδιάφορο ή επιζήμιο. Εάν οι χρηματοδοτήσεις πάνε στη δημιουργία νέων επιχειρήσεων, στη χρηματοδότηση ερευνητικών προγραμμάτων ή στην εγκατάσταση νέων πάγιων στοιχείων που θα έχουν παραγωγική δραστηριότητα σε βάθος χρόνου, τότε έχουμε κοινωνική ωφέλεια. Εάν οι χρηματοδοτήσεις πάνε σε αγορά υπαρχόντων παγίων, τότε έχουμε ανατιμήσεις των παγίων αυτών (asset inflation). Σύμφωνα με αξιόπιστες μελέτες, από τη δεκαετία του 1990 και μετά μόνο το 15% των νέων χρηματοδοτήσεων έχει πάει σε παραγωγικές επενδύσεις. Το υπόλοιπο 85% έχει πάει σε μη παραγωγικές χρήσεις, κυρίως αγορές ακινήτων (παραπέμπω στο βιβλίο του Adair Turner «Between Debt and the Devil: Money, Credit and Fixing Global Finance», Princeton, 2016). Επίσης, έχει πάει στη χρηματοδότηση του χρηματιστικού τομέα, ο οποίος τα τελευταία 30 χρόνια προσφέρει πολύ υψηλές αποδόσεις. Δηλαδή, τράπεζες χρηματοδοτούν μη τραπεζικούς χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς (αποκαλούμενους χάριν συντομίας funds) να κάνουν βραχυπρόθεσμες (για παράδειγμα, short-selling μετοχών) ή μεσοπρόθεσμες κερδοσκοπικές συναλλαγές επειδή κωλύονται να τις κάνουν οι ίδιες απευθείας. Και όσο μεγαλύτερες γίνονται οι τράπεζες τόσο περισσότερο επιδίδονται σε τέτοιες δραστηριότητες που δεν έχουν κοινωνική ωφέλεια.
Το δεύτερο που αξίζει να ειπωθεί είναι ότι οι τράπεζες όσο μεγαλώνουν και γίνονται πολυεθνικοί οργανισμοί τόσο πιο πρόθυμα συνεργούν σε καταχρηστικές πρακτικές μη χρηματοπιστωτικών επιχειρήσεων. Ενα παράδειγμα που θα εξηγήσει τι θέλω να πω είναι η τακτική της Apple να δανείζεται τεράστια ποσά για να εξαγοράσει δικές της μετοχές από τα χρηματιστήρια στα οποία είναι εισηγμένη, ενώ ταυτόχρονα διαθέτει τεράστια ταμειακά διαθέσιμα. Ο λόγος, βέβαια, που το έκανε αυτό ήταν (α) να εκμεταλλευτεί το ευνοϊκό φορολογικό καθεστώς που απαλλάσσει από τη φορολογία το κόστος εξυπηρέτησης δανείων και (β) να αυξήσει τεχνηέντως την αποτίμησή της (Earnings per Share). Η τακτική αυτή δεν είναι παράνομη, αλλά είναι εμφανώς καταχρηστική. Ο δανεισμός, από μέθοδος επιτάχυνσης της κυκλοφορίας κεφαλαίου και διευρυμένης αναπαραγωγής (αυτό σημαίνει επένδυση), μετατρέπεται σε μηχανισμό ενίσχυσης χρηματιστηριακών αποτιμήσεων. Και δεν είναι βέβαια μόνο εταιρίες όπως η Apple, όλη η κατηγορία των δισεκατομμυριούχων και τα διάφορα hedge funds δανείζονται για να «επενδύσουν» σε χρηματιστηριακές αξίες είτε απλές (μετοχές, ομολογίες) είτε σύνθετες (ETF’s, που φαινομενικά διασπείρουν τον κίνδυνο) ή παράγωγες (που η αξία τους είναι συνάρτηση άλλων αξιών).
Το τρίτο αποτέλεσμα της γιγάντωσης των τραπεζών, που προκύπτει από το δεύτερο, είναι ότι από τη συμπεριφορά που περιγράψαμε δημιουργείται μεγάλος συστημικός κίνδυνος για όλη την οικονομία, κυρίως την πραγματική. Αυτό δεν το λέμε μόνο εμείς, το λέει και ο ΟΟΣΑ στην τελευταία του έκθεση. Εκεί γράφει, «η παγκόσμια ανάπτυξη είναι λίαν ευάλωτη στο ενδεχόμενο μιας διόρθωσης στις χρηματιστηριακές αγορές, η οποία ενδεχομένως να ενισχυθεί από τις πιέσεις σε μοχλευμένα μη τραπεζικά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα (…)». Είναι, δε, τόσο ισχυρές οι τάσεις αυτές, που η «πραγματική» οικονομία είναι σαν ένα καρυδότσουφλο στον ωκεανό. Οι μεγάλες τράπεζες, οι ίδιες που έχουν προκαλέσει το πρόβλημα, όταν έρθει η διόρθωση το πρώτο που θα κάνουν είναι να κλείσουν την κάνουλα στην πραγματική οικονομία. Ειδικά όταν μια οικονομία, μικρή ή μεσαία, κυριαρχείται από cross border τράπεζες και δεν έχει τη δυνατότητα να επιβάλει περιορισμούς (έστω προσωρινούς) στην κίνηση κεφαλαίων, είναι περισσότερο εκτεθειμένη στον συστημικό κίνδυνο απ’ ό,τι μια μεγάλη οικονομία με εθνικές τράπεζες και αυτόχθονα κεφάλαια.
Γίνεται συνεπώς κατανοητό γιατί η κυβέρνηση μιας μικρής χώρας, όπως η Ελλάδα (αλλά είδαμε ότι αυτό κάνουν και η Γερμανία και η Ιταλία), θα πρέπει, με τη συνδρομή της κεντρικής της τράπεζας, να αποτρέψει την είσοδο μεγάλων ξένων παικτών στην ελληνική τραπεζική αγορά. Με τον τρόπο αυτό κρατάει τις ελληνικές τράπεζες προσγειωμένες στο έδαφος της πραγματικής οικονομίας, μειώνει (όσο αυτό είναι εφικτό) το ένστικτο αγέλης, που χαρακτηρίζει τη συμπεριφορά των πολύ μεγάλων τραπεζών, και, κυρίως, περιορίζει τον πόνο που θα νιώσει η ελληνική οικονομία όταν έρθει η (αναπόφευκτη) στιγμή της διόρθωσης.
*Οικονομολόγος, με μακρά εμπειρία στο εξωτερικό
antonis1103@gmail.com
ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ (ΦΥΛΛΟ 19/12/2025)
