Παίζεται σε αθηναϊκή σκηνή μια διασκευή του κλασικού έργου του Ιψεν «Ο εχθρός του λαού», σε συμπαραγωγή της βερολινέζικης Schaubuhne και του δικού μας Θεάτρου του Νέου Κόσμου. Το έργο έχει διασκευάσει και σκηνοθετήσει ο γνωστός στο ελληνικό κοινό Thomas Ostermeier και διαβάζουμε ότι η συγκεκριμένη διασκευή έχει ανέβει σε περισσότερες από 40 χώρες.
ΤΟΥ ΑΝΤΩΝΗ ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΥ*
Φυσικά δεν προτίθεμαι να γράψω κριτική, υπάρχουν οι αρμόδιοι, γράφω ως ένας από τους θεατές της συγκεκριμένης παράστασης. Οφείλω να αναφέρω το όνομα του πρωταγωνιστή, λέγεται Κωνσταντίνος Μπιμπής, ομολογώ ότι δεν τον ήξερα και αισθάνομαι άσχημα γι’ αυτό. Πάντως και οι άλλοι ηθοποιοί που τον πλαισιώνουν είναι εξαιρετικοί.
Το έργο αυτό του Ιψεν είναι ανατριχιαστικά επίκαιρο και η διασκευή του Ostermeier είναι τέτοια που αναδεικνύει την επικαιρότητα ακόμα πιο έντονα. Η υπόθεση με λίγα λόγια: σε μια επαρχιακή πόλη όπου προσφάτως έχουν χτιστεί ιαματικά λουτρά με την προσδοκία τουριστικής ανάπτυξης, ο γιατρός Στόκμαν, που ήταν θιασώτης των λουτρών, ανακαλύπτει ότι τα νερά που καταλήγουν στα λουτρά είναι μολυσμένα. Ηδη κάποιοι από τους πρώτους επισκέπτες έχουν παρουσιάσει δερματικές ασθένειες. Ο γιατρός θεωρεί αυτονόητο ότι όλοι οι τοπικοί παράγοντες, μεταξύ των οποίων ο αδελφός του (δήμαρχος της πόλης) και ο πεθερός του (εργοστασιάρχης, τα απόβλητα του εργοστασίου του οποίου προκαλούν τη μόλυνση των νερών), θα θέσουν την υγεία των κατοίκων και επισκεπτών της πόλης πάνω από κάθε άλλη σκοπιμότητα και θα σταματήσουν τη λειτουργία των λουτρών μέχρι να γίνει κάποια (δαπανηρή) μετατροπή στην όδευση των υδάτων προς τα λουτρά που θα αποτρέπει τη μόλυνση. Ομως όχι μόνο δεν τους βρίσκει συνεργάσιμους, αλλ’ αντιθέτως προσπαθούν να του κλείσουν το στόμα με διάφορες σοφιστείες, αρχικά ευλογοφανείς (μήπως οι αναλύσεις των νερών ήταν λάθος; Μήπως οι επισκέπτες αρρώστησαν από το φαγητό;). Στη συνέχεια, και όσο ο γιατρός Στόκμαν επιμένει να δημοσιοποιήσει τα πορίσματα της έρευνάς του, αποκαλύπτεται ότι οι λόγοι της αντίδρασης είναι καθαρά οικονομικοί (οι μέτοχοι των λουτρών δεν θα αποσβέσουν τις δαπάνες τους εάν αυτά διακόψουν τη λειτουργία τους).
Το εύρημα του Ostermeier είναι ότι ο γιατρός Στόκμαν, όταν η προσπάθεια φίμωσής του έχει πλέον απολύτως επιτύχει και ο ίδιος φαίνεται να απελπίζεται, βγαίνει από το πλαίσιο του ρόλου του και αποτείνεται στο κοινό της αίθουσας με έναν καταιγιστικό, εφ’ όλης της ύλης μονόλογο, κριτική του τρόπου ζωής στις μεγάλες πόλεις. Αυτός ο μονόλογος σκοπεύει να συνεγείρει έναν κόσμο που διάγει έναν προδιαγεγραμμένο βίο, όπου όλα κρίνονται με βάση το οικονομικό τους αντίκρισμα. Στον ίδιο είχε τεθεί πριν το δίλημμα μεταξύ της επιμονής του σε μία αυτονόητη αξία (υγιής ζωή) και της ευμάρειας που υπόσχονται (για όλους, κυρίως τους φτωχότερους) τα λουτρά. Πράγματι, ποιος θα επέλεγε την πλήρη υγεία, αν αυτό σήμαινε ένδεια; Ποια είναι η χρησιμότητα της πλήρους υγείας, ρωτάει ο δήμαρχος, εάν μειωθούν τα εισοδήματα των πολιτών; Εάν χρεοκοπήσουν τα λουτρά και ο δήμος αναγκαστεί να αυξήσει τους φόρους για να αποπληρώσει τα χρέη του;
Η ΙΔΙΩΤΕΥΣΗ
Ο μονόλογος του Στόκμαν θέτει με τρόπο ωμό στο κοινό της παράστασης το σημερινό ανάλογο των ερωτημάτων που έθετε ο Ιψεν πριν από 143 χρόνια (το έργο γράφτηκε το 1882). Ο βασικός στόχος είναι η ιδιώτευση, η κατ’ ιδίαν επιδίωξη ασήμαντων, αδιάφορων υλικών αγαθών που επιτυγχάνονται (ή συνηθέστερα δεν επιτυγχάνονται) μέσα σε μια περιρρέουσα κατάσταση έκπτωσης των ηθικών αξιών, λεηλασίας των κοινών αγαθών (πράσινο, καθαρές θάλασσες, δημόσιος χώρος), διασπάθισης του δημόσιου πλούτου και κατασυκοφάντησης κάθε μη ιδιοτελούς επιδίωξης. Ο Στόκμαν ξέρει ότι το κοινό που παρακολουθεί ωθείται να πάρει (σε πολλές περιπτώσεις έχει ήδη πάρει) τις ίδιες «σωστές» αποφάσεις που ωθείται να πάρει και ο ίδιος. Ο Στόκμαν, οξυδερκέστατα, μας λέει ότι ενώ ζούμε μέσα στην ευμάρεια είμαστε διαρκώς κουρασμένοι, εξαντλημένοι και οργισμένοι. Ο φόβος ελλοχεύει πίσω από κάθε πτυχή της υλικής μας ζωής, φόβος ότι η ευμάρεια είναι επίπλαστη και θα καταρρεύσει. Το αφήγημα της ανάπτυξης είναι τόσο διάτρητο, τόσο ασυνεπές, θέλουμε να πεισθούμε αλλά αισθανόμαστε την ψευτιά. Ειδικά οι Ελληνες της μεσαίας τάξεως, μετά την κατάρρευση του εισοδήματός τους από το 2010 και μετά, θέλουν τόσο πολύ να αισθανθούν ασφαλείς, ευκατάστατοι, να αισθανθούν ισχυροί, συνδαιτυμόνες του Trump. Ερχονται επενδύσεις, συρρέουν τουρίστες απ’ όλα τα μέρη της γης, ξένα πανεπιστήμια ανοίγουν, όπως στην πόλη του Στόκμαν τα ιαματικά λουτρά. Ομως είναι όλα αέρας κοπανιστός, η μόλυνση των υδάτων θα γίνει γνωστή σίγουρα, η δυσφήμηση θα έρθει χωρίς άλλο.
Η μεγάλη επιτυχία του Ostermeier είναι ότι εκμαιεύει τη συμμετοχή του κοινού. Κάποιοι θεατές παίρνουν το μέρος του Στόκμαν (στο κάτω κάτω έχει το ηθικό πλεονέκτημα), άλλοι επισημαίνουν ότι αν οι ιδιοκτήτες των λουτρών ξοδέψουν χρήματα για να ανακατασκευάσουν το δίκτυο υδροδότησης των λουτρών θα εξαλείψουν την αιτία της μόλυνσης και τα λουτρά μπορούν να επαναλειτουργήσουν σε δύο τρία χρόνια. Γενικά το κοινό, ως γνήσιοι Ελληνες, στάθμισε το οικονομικό κριτήριο αρκετά, δεν το αγνόησε. Ενας θεατής είπε ότι αν ο δήμαρχος δώσει το καλό παράδειγμα και κάνει μπάνιο ο ίδιος στα λουτρά, δεν έχουνε να φοβηθούν τίποτα (ο δε δήμαρχος έσπευσε να υποσχεθεί ότι θα μπει πρώτος στα μολυσμένα νερά).
Μετά τον εκτενή, απελπισμένο μονόλογο του Στόκμαν, το έργο κλείνει κάπως βιαστικά. Ο Στόκμαν έχει πλέον εγκαταλειφθεί από όλους. Ο πεθερός του έχει αγοράσει τις μετοχές των λουτρών σε πολύ χαμηλές τιμές (μετά τη διαρροή της είδησης) και του τις προσφέρει, δίνοντάς του την ευκαιρία, εάν διαψεύσει την είδηση περί μολυσμένων υδάτων, να πλουτίσει από την ανατίμηση των μετοχών. Δεν είναι σαφές τι θα κάνει ο Στόκμαν τελικά.
Εν τέλει, αυτό που τονίζει η συγκεκριμένη παράσταση είναι η έλλειψη χώρων δημόσιας συζήτησης των θεμάτων που αφορούν τη ζωή όλων μας. Παρά τα social media, οι συζητήσεις που διεξάγονται είναι συνήθως κουραστικοί διαπληκτισμοί επί προσωπικών θεμάτων. Τα ουσιώδη ζητήματα, η αναγωγή των πάντων σε ένα νομισματικό ισοδύναμο και η υποβάθμιση της ζωής μας σε μια σχεδόν σισύφεια κατανάλωση προϊόντων, που όμως δεν οδηγεί σε πλήρωση, αυτά δεν συζητούνται. Χρωστούμε χάρη στον Ostermeier και στους εξαιρετικούς συντελεστές της παράστασης, που σχεδόν με το ζόρι μας έκαναν να τα θυμηθούμε.
*Οικονομολόγος, με μακρά εμπειρία στο εξωτερικό
antonis1103@gmail.com
ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ (ΦΥΛΛΟ 28/11/2025)
