Η βιομηχανία μένει πίσω στην ψηφιακή μετάβαση, ενώ οι υπηρεσίες πλημμυρίζουν από εφαρμογές που αντικαθιστούν τη δημιουργικότητα με ταχύτητα και τυποποίηση
Του ΑΝΤΩΝΗ ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΥ*
Επανέρχομαι στο θέμα της παραγωγικότητας, που με απασχόλησε και στο τελευταίο μου κείμενο προ μηνός. Στο κείμενο εκείνο έγραφα ότι ο τομέας της οικονομίας που προσφέρεται από τη φύση του για να διευκολύνει την αύξηση της παραγωγικότητας είναι η βιομηχανία. Αντιθέτως, στις υπηρεσίες η αύξηση της παραγωγικότητας είναι πιο δύσκολη και σε τομείς που είναι εντάσεως εργασίας, όπως ο τουρισμός, είναι αδύνατη.
Υπάρχει διαδεδομένη η αντίληψη ότι η χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης θα οδηγήσει σε μια αλματώδη αύξηση της παραγωγικότητας. Στις ΗΠΑ παρατηρούμε μια πολύ μεγάλη συγκέντρωση δαπανών από τις εταιρίες που ασχολούνται, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, με την Τεχνητή Νοημοσύνη (στο εξής Α.Ι.). Οι επενδυτές (τράπεζες, ιδιωτικά κεφάλαια, hedge funds, συνταξιοδοτικά ταμεία) επενδύουν στις εταιρίες αυτές, αψηφώντας τους παραδοσιακούς επενδυτικούς κανόνες και τη συντηρητική λογική που θα έπρεπε να διέπει τις αποφάσεις τους. Οι ασχολούμενες με το Α.Ι. εταιρίες έχουν επιτύχει το 80% της συνολικής ανατίμησης των μετοχών στις ΗΠΑ εντός του 2025, αφήνοντας όλες τις άλλες εταιρίες στο περιθώριο. Επίσης, το ξένο χρήμα που εισέρχεται προς «τοποθέτηση» στις ΗΠΑ, εγκαταλείποντας την Ευρώπη, επενδύεται σε αυτές τις ίδιες εταιρίες. Και όχι μόνο στις μετοχές τους, αλλά και στα ομόλογά τους, τα οποία πωλούνται σαν ζεστό ψωμί και αφήνουν στα αζήτητα το κρατικό χρέος χωρών όπως η Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο, οι οποίες δυσκολεύονται πλέον να αναχρηματοδοτήσουν το χρέος τους (και για άλλους λόγους)!
Ένας κανονικός διαχειριστής κεφαλαίων θα διέσπειρε τον «κίνδυνο» αγοράζοντας μετοχές από διαφορετικούς κλάδους, κάποιους χαμηλού και κάποιους υψηλού ρίσκου, και κάποια παράγωγα αντιστάθμισης κινδύνου για κάθε περίπτωση. Πλέον όμως όλοι έχουν ριχτεί στο Α.Ι., αδιαφορώντας για οτιδήποτε άλλο. Η απόλυτη βεβαιότητα ότι η Α.Ι. θα μας προσφέρει μια πρωτοφανή άνθηση παραγωγικότητας υπερνικά κάθε δισταγμό.
Δεν είναι μόνο οι χρηματιστηριακές αποτιμήσεις, είναι και οι «κανονικές» επενδύσεις που κινούνται στη λογική της Α.Ι. Για την ακρίβεια, η μεγάλη πλειονότητα των επενδύσεων δεν γίνονται αμιγώς στην Α.Ι., αλλά σε υποστηρικτικές δραστηριότητες, όπως οι υποδομές για την Α.Ι., τα microchips που διαχειρίζονται τα δεδομένα, τα συστήματα ψύξης και οι ηλεκτρολογικές εγκαταστάσεις, που εγκαθίστανται στα τεράστια data centres. Οι επενδύσεις στις υποδομές αυτές στις ΗΠΑ από το 2022 έχουν υπερβεί τα 400 δισ. δολ., αλλά εξακολουθούν να αυξάνονται χρόνο με τον χρόνο και μάλιστα με αυξανόμενο ρυθμό αύξησης. Για να γίνει αντιληπτό το μέγεθος, αναφέρω ότι οι σχετικές με το Α.Ι. επενδύσεις είναι υπεύθυνες για το 92% της αύξησης του αμερικανικού ΑΕΠ κατά το πρώτο ήμισυ του 2025 και εάν τις εξαιρέσουμε η αμερικανική οικονομία μεγάλωσε μόνο κατά 0,1%. Δηλαδή, αν έλειπε το Α.Ι., η αμερικανική οικονομία θα ήταν στάσιμη.
Πόσο κοντά στην πραγματικότητα είναι η πεποίθηση ότι η υιοθέτηση τεχνικών Α.Ι. θα αυξήσει την παραγωγικότητα (δηλαδή το προϊόν ανά ώρα εργασίας); Τα πράγματα εξελίσσονται ραγδαία, συνεπώς ό,τι πούμε εδώ είναι προσωρινές υποθέσεις εργασίας. Το πρώτο που πρέπει να πούμε είναι ότι στον χώρο της παραγωγής, της πραγματικής παραγωγής προϊόντων, το Α.Ι. έχει εισέλθει μόνο περιφερειακά, κυρίως αναλαμβάνοντας δουλειές ελέγχου ποιότητας. Είναι λογικό, αφού το Α.Ι. συσσωρεύει γνώση από απειράριθμες περιπτώσεις ελέγχου κατά το παρελθόν, να μπορεί να κάνει αυτή τη δουλειά πιο αξιόπιστα από τον άνθρωπο, ο οποίος θα φανεί απρόσεκτος ή θα κουραστεί. Ομως στην παραγωγή καθαυτή το Α.Ι. δεν έχει μπει ακόμη (οι αυτοματισμοί είναι κάτι διαφορετικό).
Το δεύτερο που πρέπει να πούμε είναι ότι στις υπηρεσίες ευρείας χρήσεως (τραπεζικές, νομικές, αρχιτεκτονικές κ.λπ.) το Α.Ι. έχει ήδη εισχωρήσει πάρα πολύ και ίσως ευσταθεί ο ισχυρισμός ότι η παραγωγικότητα αυξήθηκε. Ποια είναι όμως η ποιότητα της δουλειάς; Λείπει η ανταπόκριση στις ειδικές ανάγκες του κάθε πελάτη, λείπει η πρωτοτυπία, λείπει το «ανθρώπινο στοιχείο», αυτό για το οποίο κάποιος πληρώνει. Το φαινόμενο αυτό έχει ονομαστεί από το Harvard Business Review «workslop», δηλαδή sloppy work, δουλειά χαμηλής ποιότητας, που θα πρέπει αυτός που την εισπράττει να τη διορθώσει ή να την ξανακάνει εξαρχής. Αρα, ανακύπτει το ερώτημα εάν τα οφέλη παραγωγικότητας είναι πραγματικά και όχι φαινομενικά.
Το τρίτο που πρέπει να παρατηρήσει κανείς, τουλάχιστον μέχρι σήμερα, είναι ότι η διάδοση του Α.Ι. δεν έχει βελτιώσει την ανθρώπινη ζωή. Ισως θεωρήσει κανείς τη διαδεδομένη χρήση του ChatGPT ως διευκόλυνση: αντί να συντάξεις μόνος σου ένα κείμενο στο συντάσσει το ChatGPT, αλλά είναι πράγματι έτσι; Το ChatGPT, τουλάχιστον μέχρι τώρα, συντάσσει κείμενα μέσης ποιότητας, που είναι απλώς επαρκή για τη δουλειά. Δεν μπορεί όμως να συντάξει κείμενα πρωτότυπα και ευφάνταστα, που θα ενθουσιάσουν ή θα προβληματίσουν τον αποδέκτη τους. Επίσης, εθίζει τον χρήστη του στην ήσσονα προσπάθεια, που είναι μακροπρόθεσμα τελείως καταστροφική συνέπεια της διάδοσης του Α.Ι.
Θέλω να κλείσω αφηγούμενος ένα πρόσφατο περιστατικό. Συμμετείχα σε ένα forum του Institute of Human Sciences, στη Βιέννη, όπου διάφοροι γνωστοί διανοούμενοι μιλούσαν για τις προσκλήσεις που αντιμετωπίζει ο κόσμος μας. Σε ένα event μιλούσε η Αγγλίδα συγγραφέας και δημιουργός digital games Naomi Alderman, ίσως πιο γνωστή από το βιβλίο της «The Power», που έχει γίνει τηλεοπτική σειρά. Τη ρώτησα για τις επιπτώσεις του Α.Ι. στην κοινωνική συνοχή και η απάντησή της είχε ως εξής: Αν οι απώλειες θέσεων εργασίας (λόγω της διάδοσης του Α.Ι.) ξεπεράσουν το 5% ετησίως και εάν οι επιχειρηματίες που κυριαρχούν στον χώρο του Α.Ι. (Elon Musk, Sam Altman και άλλοι) συνεχίσουν να είναι τόσο πλεονέκτες (greedy as hell), τότε η επέκταση του Α.Ι. θα οδηγήσει αργά ή γρήγορα σε κοινωνική αστάθεια και αναταραχή. Βρήκα την απάντησή της ιδιαίτερα εύστοχη. Εχουμε συνεπώς δύο δείκτες με σημαντική προβλεπτική ισχύ, τον ρυθμό κατάργησης θέσεων εργασίας και την αλαζονεία των ισχυρών του χώρου.
*Οικονομολόγος, με μακρά εμπειρία στο εξωτερικό
antonis1103@gmail.com
ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ (31 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2025)
