Η Ευρωπαϊκή Ενωση για να επιτύχει τους ενεργειακούς και κλιματικούς στόχους της «διψά» για 26 κρίσιμες πρώτες ύλες, (λίθιο, νικέλιο, κοβάλτιο, χαλκός, σπάνιες γαίες κ.ά.), οι οποίες απαιτούνται για την κατασκευή μπαταριών, ανεμογεννητριών, ηλιακών συλλεκτών.
Του Μάκη Ντόβολου
Ομως, σύμφωνα με ειδική έκθεση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου, η φιλοδοξία της Ε.Ε. για εξασφάλιση του εφοδιασμού της με κρίσιμα ορυκτά μέχρι το 2030 φαντάζει εκτός πραγματικότητας, καθώς οι προσπάθειες διαφοροποίησης των εισαγωγών δεν έχουν ακόμη αποφέρει απτά αποτελέσματα, η ανακύκλωση βρίσκεται ακόμη στα σπάργανα, ενώ και οι δραστηριότητες εξερεύνησης και παραγωγής προχωρούν με αργούς ρυθμούς.
Ποια είναι τα προβλήματα;
– Με την πράξη για τις κρίσιμες πρώτες ύλες του 2024, η Ε.Ε. έκανε μεγάλη προσπάθεια να μειώσει την εξάρτησή της από τις λίγες προμηθεύτριες χώρες της. Ωστόσο, οι προσπάθειες διαφοροποίησης των εισαγωγών δεν έχουν ακόμη αποφέρει σημαντικά αποτελέσματα. Για παράδειγμα, την τελευταία πενταετία η Ε.Ε. υπέγραψε 14 στρατηγικές εταιρικές σχέσεις σχετικά με πρώτες ύλες, επτά εκ των οποίων σε χώρες με χαμηλές επιδόσεις στον τομέα της διακυβέρνησης. Μεταξύ 2020 και 2024 οι εισαγωγές από τις εν λόγω χώρες-εταίρους μειώθηκαν για τις μισές περίπου από τις πρώτες ύλες που εξετάστηκαν. Αλλες δράσεις της Ε.Ε. βρίσκονται σε στασιμότητα, όπως οι διαπραγματεύσεις με τις ΗΠΑ, οι οποίες διακόπηκαν το 2024, ενώ άλλες μένει ακόμη να γίνουν πράξη, όπως η συμφωνία Ε.Ε. – Mercosur, με τις πλούσιες σε κρίσιμες πρώτες ύλες Αργεντινή, Βραζιλία, Παραγουάη και Ουρουγουάη, η οποία δεν έχει ακόμη κυρωθεί από όλες τις χώρες της Ε.Ε.
– Με την ίδια πράξη προβλέπεται ότι μέχρι το 2030 τουλάχιστον το 25% των στρατηγικών πρώτων υλών της Ε.Ε. θα πρέπει να προέρχεται από ανακυκλωμένες πηγές. Ομως τα ποσοστά ανακύκλωσης για 7 από τις 26 πρώτες ύλες που χρειάζονται για την ενεργειακή μετάβαση κυμαίνονται επί του παρόντος μεταξύ 1% και 5%, ενώ 10 πρώτες ύλες δεν ανακυκλώνονται καν. Επιπλέον, δεν παρέχονται κίνητρα για την ανακύκλωση μεμονωμένων πρώτων υλών, ιδίως εκείνων που είναι δυσκολότερο να εξαχθούν, όπως οι σπάνιες γαίες από ηλεκτροκινητήρες ή το παλλάδιο από ηλεκτρονικά είδη. Επίσης, δεν ενθαρρύνεται η χρήση ανακυκλωμένων υλικών. Το κλιμάκιο ελέγχου επισημαίνει ότι οι Ευρωπαίοι φορείς ανακύκλωσης έρχονται αντιμέτωποι με υψηλό κόστος επεξεργασίας, μικρές διαθέσιμες ποσότητες και τεχνολογικούς και κανονιστικούς φραγμούς που επιβαρύνουν την ανταγωνιστικότητά τους.
Γραφειοκρατία και προσκόμματα καθυστερούν την παραγωγή και την επεξεργασία
Ακόμα ένας σκοπός της Ε.Ε. είναι η ενίσχυση της εγχώριας εξόρυξης στρατηγικών πρώτων υλών προκειμένου να καλύψει το 10% της κατανάλωσής της. Ωστόσο, στην πραγματικότητα, οι δραστηριότητες εξερεύνησης δεν έχουν προχωρήσει αρκετά. Ακόμα και όταν εντοπίζονται νέα κοιτάσματα, μπορεί να χρειαστούν μέχρι και 20 χρόνια έως ότου να καταστεί επιχειρησιακό ένα εξορυκτικό έργο της Ε.Ε. Αιτία; Οι χρονοβόρες και περίπλοκες διαδικασίες αδειοδότησης εξακολουθούν να αποτελούν σημαντικό κώλυμα και καθυστερούν την έναρξη των εξορυκτικών έργων της Ε.Ε. Εκτός από τα διοικητικά εμπόδια, περιβαλλοντικές και κοινωνικές παράμετροι επηρεάζουν επίσης τον χρόνο που απαιτείται για την ολοκλήρωση μιας διαδικασίας αδειοδότησης. Η Επιτροπή έχει αποσαφηνίσει τις προϋποθέσεις εξόρυξης σε περιοχές Natura 2000, χωρίς, ωστόσο, να έχει κάνει το ίδιο και σε σχέση με την οδηγία-πλαίσιο για τα ύδατα. Επιπλέον, επί του παρόντος, στην Ε.Ε. είναι πολύ δύσκολο να εξασφαλιστεί χρηματοδότηση για δραστηριότητες εξερεύνησης, εξόρυξης και επεξεργασίας. Χάριν διευκόλυνσης των επενδύσεων, η Επιτροπή είχε δεσμευτεί να συμπεριλάβει στην ταξινομία της Ε.Ε. μέχρι τα τέλη του 2021 κριτήρια βιώσιμης χρηματοδότησης για την εξόρυξη και την επεξεργασία. Ωστόσο, μέχρι στιγμής δεν έχει υποβάλει σχετική πρόταση. Με βάση τα παραπάνω, οποιαδήποτε συμβολή των νέων κοιτασμάτων είναι δύσκολο να μετρηθεί, αν σκεφτεί κανείς ότι η προθεσμία εκπνέει το 2030.
Επίσης, η Ε.Ε. φιλοδοξεί να επεξεργάζεται το 40% των κρίσιμων πρώτων υλών που καταναλώνει μέχρι το 2030. Η επεξεργασία αποτελεί μια κρίσιμη διαδικασία, καθώς η μεταμόρφωση μεταλλεύματος, ορυκτού, φυτικού προϊόντος ή αποβλήτων σε πρώτη ύλη απαιτεί εξειδικευμένες τεχνολογίες και δεξιότητες. Επί του παρόντος, το 100% της επεξεργασίας σπάνιων γαιών πραγματοποιείται εκτός της Ε.Ε., κυρίως στην Κίνα. Ομως, η ικανότητα της Ευρώπη στον τομέα αυτόν τείνει να αφανιστεί. Από την ανάλυση των δεδομένων εξόρυξης σε παγκόσμιο επίπεδο προκύπτει, για παράδειγμα, ότι η Ε.Ε. των 27 έχασε κατά την περίοδο 2019-2023 περίπου το ήμισυ της δυναμικότητάς της για επεξεργασία πρωτογενούς αλουμινίου. Πού οφείλεται η εξέλιξη αυτή; Στο υψηλό ενεργειακό κόστος, καθώς συγκαταλέγεται στους κύριους καθοριστικούς παράγοντες που επηρεάζουν την ανταγωνιστικότητα στην περίπτωση ενεργοβόρων δραστηριοτήτων, όπως η χύτευση και η επεξεργασία. Παραδείγματος χάριν, το κόστος της ηλεκτρικής ενέργειας είναι κατά μέσο όρο υψηλότερο στην Ε.Ε. από ό,τι σε άλλες περιοχές του κόσμου. Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο προειδοποιεί ότι η Ε.Ε. μπορεί να παγιδευτεί σε έναν φαύλο κύκλο, όπου τα προβλήματα εφοδιασμού εμποδίζουν την ανάπτυξη έργων επεξεργασίας πρώτων υλών, γεγονός που με τη σειρά του αποδυναμώνει το κίνητρο για την εξασφάλιση του εφοδιασμού.
Τέλος, ακόμα και στα 75 έργα στρατηγικής σημασίας που επέλεξε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή το 2025 προκειμένου να ενισχύσει τη θέση της στις κρίσιμες πρώτες ύλες και να διασφαλίσει τον εφοδιασμό της, τα περισσότερα από αυτά βρίσκονταν επί της ουσίας σε πρώιμο μόνο στάδιο ανάπτυξης, με αποτέλεσμα να είναι εξαιρετικά απίθανο να συμβάλουν ουσιαστικά στην επίτευξη των στόχων με ορίζοντα το 2030.
ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ (ΦΥΛΛΟ 13/2/2026)
