Μεγάλες οικονομικές ανισότητες αναδεικνύουν απογοήτευση των πολιτών και έλλειψη εμπιστοσύνης στους θεσμούς και ωθούν σε τάσεις που υπόσχονται ανατροπές
Του Ηρακλή Ρούπα*
Το όχι πολύ μακρινό 2021 Ευρωπαίοι πολίτες, συμμετέχοντας σε έρευνα, ρωτήθηκαν πώς θα αισθάνονταν εάν μειωνόταν ο αριθμός των εκλεγμένων βουλευτών των Κοινοβουλίων των χωρών τους, αντικαθιστώντας τους με Τεχνητή Νοημοσύνη (A.I.), εξοπλισμένη με πρόσβαση σε στοιχεία πολιτών. Προς μεγάλη έκπληξη των ερευνητών το 50% των ερωτηθέντων, κυρίως νεότερης ηλικίας, εκφράστηκαν με ενθουσιασμό. Δεν είναι, βέβαια, ξεκάθαρο εάν η στάση τους αντικατοπτρίζει εμπιστοσύνη στην Τεχνητή Νοημοσύνη ή έλλειψη εμπιστοσύνης στους πολιτικούς.
Δεν χρειάζονται πλέον μελέτες για να «εκτεθούν» τόσο έντονα οι αρνητικές δομές και λειτουργίες των ευρωπαϊκών πολιτικών. Μία ορθή ανάγνωση της πραγματικής άποψης της κοινωνίας -εκτός «ωραιοποιημένων» δημοσκοπήσεων- αναδεικνύει την άμεση ανάγκη ενός ευρύτερου δημοκρατικού εκσυγχρονισμού, με πολιτικές και πολιτικούς που να μπορούν με ειλικρίνεια να υποστηρίξουν αλλαγές πέρα από την εκάστοτε παραδοσιακή εκλογική ατζέντα.
Για να γίνει όμως αυτό πράξη θα πρέπει ο πολίτης να συνειδητοποιήσει πως έξω από τα social media και τη στοχευμένη πολλές φορές διακίνηση «ιδεών και εικόνας», όπως θα μπορούσαν να παραχθούν από την Τεχνητή Νοημοσύνη, απαιτούνται ρήξεις. Αυτές όμως, μέσα από τη χαοτική εμπλοκή της οικονομίας, της γεωπολιτικής και των κοινωνικών ανακατατάξεων δεν γίνονται αντιληπτές από τις μάζες των χρηστών του διαδικτύου. Ειδικά τους νεότερους.
Εμφανίζεται να υπάρχει άρνηση της πραγματικότητας, μέσα από βαθιά άγνοια της Ιστορίας, με αποτέλεσμα οι πολίτες εγκλωβισμένοι στη φοβική προσέγγιση της καθημερινότητας και της ανικανότητας του υφιστάμενου πολιτικού συστήματος να αποδέχονται την «παραγωγή» ολοένα και περισσότερων ανισοτήτων. Η κατάπτωση της πολιτικής «ενσυναίσθησης», δυστυχώς, αποτελεί τη βάση πολιτικής αδυναμίας και έλλειψης ηγεσιών στην Ευρώπη. Σε μία εποχή γεωστρατηγικών αλλαγών και ραγδαίων τεχνολογικών εξελίξεων στο πλαίσιο του διαφαινόμενου επαναπροσδιορισμού της γεωπολιτικής θέσης της χώρας, τα κόμματα δείχνουν καθηλωμένα σε παρωχημένες λογικές εσωστρέφειας, αγνοώντας τις πραγματικές προκλήσεις και προσδοκίες των πολιτών.
Επί της ουσίας, δεν προκύπτουν «αντίπαλες» πολιτικές ατζέντες. Μόνο επικοινωνιακές διαφοροποιήσεις. Κοινώς, δεν δημιουργείται πολιτική μέλλοντος. Ελάχιστοι πολιτικοί, δε, δρουν με δυνατότητα να εμπνεύσουν και να «λειτουργήσουν» ως πεδία δράσης και αντίδρασης, χωρίς να περιμένουν τις εκλογές, όπου μοιρολατρικά οι πολίτες προσέρχονται για να επιλέξουν αυτό που φαντάζει ως «πράξη» διατήρησης κάποιων ελάχιστων κεκτημένων. Αν λάβουμε υπόψη το ποσοστό της αποχής, τότε γίνεται εμφανέστερο το γεγονός ότι απεμπολείται στην πράξη το μοναδικό «εργαλείο» επιβολής αλλαγών και πολιτικής για τους πολίτες. Η Βουλή απλώς αποτελεί το πεδίο φιλοσοφικών συζητήσεων, καθώς η έννοια της ενεργούς αντιπολίτευσης κινηματικού χαρακτήρα έχει προ πολλού χαθεί.
Η αδυναμία αυτή αναδεικνύει την απογοήτευση των πολιτών και την τάση τους να αναζητούν πολιτικές επιλογές σε φορείς που πρεσβεύουν την «ανατροπή». Χαρακτηριστική η εργασία των κατόχων του Νόμπελ Οικονομικών του 2024, Daron Acemoglu, Simon Johnson και James Robinson, που πρόταξαν την αναδυόμενη παθογένεια/κρίση των κυβερνήσεων εκείνων που δεν αναγνωρίζουν πως οι δημοκρατίες με σοβαρές οικονομικές ανισότητες υποδαυλίζουν την εμπιστοσύνη των πολιτών. «Σε οικονομίες δημοκρατικών χωρών που σταματούν να εργάζονται για το δημόσιο καλό, οι πολίτες στρέφονται σε ηγέτες που στοχεύουν την ανατροπή αυτών ακριβώς των θεσμών που προκαλούν τα προβλήματα».
Υπάρχει, βέβαια, και ο προοδευτικός αντιπολιτευτικός χώρος. Φαίνεται όμως ότι οι πολίτες αδυνατούν να διακρίνουν κάτι το ουσιαστικά παρεμβατικό. Οι ηγεσίες των κομμάτων του χώρου επιμένουν να εστιάζουν στην «κομματική ανασυγκρότηση», χωρίς να εμπνέουν. Χωρίς δραματικά διαφοροποιημένες προτάσεις εκτός των εύκολων και ανώδυνων πολιτικά προσεγγίσεων. Η «πρωτοκαθεδρία» στη Βουλή και «δόξα Σοι ο Θεός». Το αποτέλεσμα είναι η διεύρυνση της απόστασης μεταξύ κοινωνικής βούλησης και πολιτικής εκπροσώπησης. Μια απόσταση που καταγράφεται στην αυξανόμενη αποχή και την απαξίωση των θεσμών, αλλά και από τις μετρήσεις των γκάλοπ.
Ομως τα κόμματα, όπως τόνιζε ο Ανδρέας Παπανδρέου, υπάρχουν για να υπηρετούν τον λαό και την πατρίδα. Οταν χάνουν αυτό το θεμελιώδες νόημα, χάνουν τη νομιμοποίησή τους. Αυτός είναι και ο λόγος που η ελληνική κοινωνία δεν αρκείται στον εντός Βουλής ρητορικό αντικυβερνητισμό. Αναζητά νέα πρόσωπα, που αντιλαμβάνονται τον ρόλο του πολιτικού και ανταποκρίνεται στις ανάγκες της εποχής. Αλλωστε, δεν είναι δυνατόν να συγκεραστούν οι διάφορες προοδευτικές «οπτικές». Είναι προφανές πως η παρούσα πολιτική «ελίτ» στην πλειονότητά της δεν πείθει πως μπορεί να οδηγήσει τη χώρα προς την κατεύθυνση ενός νέου εθνικού αναπτυξιακού δόγματος. Την ίδια στιγμή που οι απογοητευμένοι πολίτες στρέφονται προς τη λαϊκίστικη αντισυστημικότητα.
Η όποια ηγεσία αναλάβει αυτόν τον ρόλο θα πρέπει να ηγηθεί με αυτοτελές πρόγραμμα και ριζοσπαστικές ιδέες. Η προσέγγιση ενός «πολιτικού supermarket» δοκιμάστηκε πρόσφατα από τους Biden και Harris και απέτυχε. Οι πολίτες στις ΗΠΑ επέλεξαν την ευδιάκριτη και καθαρή πολιτική του Trump. Οσο όμως και αν διαφωνεί κανείς με πτυχές αυτής της πλατφόρμας, σίγουρα αποτελεί μία νέου τύπου ριζοσπαστική προσέγγιση, τόσο για την εγχώρια όσο και για την εξωτερική πολιτική της χώρας.
Η κυβέρνηση, εκμεταλλευόμενη την απουσία «ιδεών» και ριζοσπαστικών δράσεων από μια κατακερματισμένη αντιπολίτευση, αντιμετωπίζει τον πολίτη/ψηφοφόρο ως «καταναλωτή», σε μία στρεβλού τύπου «προσαρμοσμένη» λειτουργία της δημοκρατίας, στο πλαίσιο της παραπαίουσας Ευρώπης. Η Ευρώπη όμως είναι «θεατής των εξελίξεων», όπως πρόσφατα επεσήμανε ο M. Draghi. Η Ελλάδα απλώς παρακολουθεί τους… θεατές. Ο μισθός του βουλευτή να είναι καλά.
*Οικονομολόγος
ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ (ΦΥΛΛΟ 26/9/2025)
